تبلیغات
حی علی الصلاة - نکات پزشکی پیرامون نماز

نکات پزشکی پیرامون نماز

نویسنده: محمد حسین گلستانی سه شنبه 1 اردیبهشت 1394 ساعت 03:56 ب.ظ نظرات

بسم الله الرحمن الرحیم

العلم علمان ، علم الابدان و علم الدیان ( پیامبر اكرم (ص))

پیشگفتار

مجموعه ای كه تحت عنوان چهل نكته پزشكی پیرامون نماز پیش روی شماست ، كوششی ناچیز و حركتی كوچك در جهت هدفی بزرگ است ، كه آن هدف بزرگ همانا اثبات همسویی علم و دین است .

در جهان امروز گروهی از مردمان ( از جمله مردم ممالك غرب ) با پیشرفت روز افزون و حیرت بر انگیز علوم مختلف و با مشاهده توانایی های بی حد و حصر علم در گره گشایی از مشكلات بشری ، اصالت محض را به علم داده اند و آن را بعنوان تنها راه نجات خویش برگزیده اند .

در مقابل در طول تاریخ همواره مردمان دیگری نیز وجود داشته اند كه دین را برای برخوررداری از زندگی سعادتمندانه ، كافی دانسته اند و با بی اهمیت جلوه دادن همه مسائل دنیایی از جمله حتی علم در اعتقادات خویش اصالت مطلق را به دین بخشده اند .

از جمله پیروان این عقیده نیز می توان به رهبران مذهبی كلیسای كاتولیك در قرون وسطی ، اشاره نمود .

اما در این میان آیین مقدس اسلام و بخصوص شكل حقیقی آن یعنی مكتب تشیع ، علم و دین را بعنوان دو بال نیرومند برای پرواز انسان ، به سوی كمال مطلق خویش كه همانا نزدیك شدن به مرزهای عصمت و تخلق به اخلاق الهی در سایه قرب به حضرت حق است ، معرفی می كند و پرداختن به هر یك بدون توجه به دیگری را آفتی برای سعادت و نیكبختی انسان ، به حساب می آورد .

به این ترتیب همان قدر كه عالم بی دین مسبب بدبختی خود و دیگران است ، جاهل مقدس مآب نیز موجبات خسارت در دنیا و آخرت را برای خود و اطرافیانش فراهم می آورد.

این سخن مولای متقیان جهان و پیشوای شیعیان حقیقی ، حضرت علی (ع) است كه می فرمایند :

العلم و الدین توامان ، اذا افترقا احترقا

علم و دین پییوسته با یكدیگرند و هر گاه جدای از هم شدند ، آتش افروز خواهند بود . اما نكته بسیار مهمی كه در این میان هرگز نباید آن را فراموش كرد ، نقصان علم نسبت به دین است ، چرا كه دین توسط آفرینشگر و خالق توانای هستی وضضع شده است كه هم او آگاه و مسلط بر همه جزئیات و ظرایف آفرینش است و همه آنچه كه برای سعادت و نیكبختی انسان در دنیا و آخرت لازم است ، بهتر از هر كس دیگری می داند ، اما علم حاصل مجاهدات و تلاشهای پی گیر انسان برای آگاهی یافتن به اسرار آفرینش و ارائه راه حل برای مشكلات و نابسامانیهای زندگی بشری است .

بر این اساس علم راهی را می پیماید كه در انتهای آن راه دین قرار گرفته است و هر روز كه جانفشانیهای بشر در راه گشودن اسرار علمی حیات به نتیجه ای جدیدتر می رسد ، صحت و كمال دستورات دین ، آشكار تر می گردد .

بدین ترتیب بشریت وظیفه دارد با ابراز قدرتمندی كه علم در اختیار او قرار می دهد و در راه روشن و صراط مستقیمی كه دین فرا راهش گذاشته است حركت كند و مدارج كمال را مرحله به مرحله طی نماید .

بی شك در این مسیر سرانجام انسان به درجه ای خواهد رسید كه در یك نگاه توحیدی علم و دین را با یكدیگر یكی خواهد دید و متوجه خواهد شد كه هر حقیقتی كه علم به طور مسلم بر آن دست یافته است از جمله همان حقایقی است كه دین در كاملترین شكل خود یعنی اسلام و دقیق ترین تعبیر آن یعنی تشیع از آن سخن گفته است .

در این مورد خیلی جالب است كه بدانیم در دیدگاه توحیدی حاكم بر سراسر قرآن ، حتی یكبار كلمه علوم یا كلمه ادیان در آیات شریفه این كاملترین كتاب سعادت به كار نرفته است ، بلكه هر چه هست سخن از علم است و دین . بدین معنا كه در دیدگاه آفریدگار یگانه ، تنها یك علم و تنها یك دین وجود دارد و در مكتب توحید این هر دو نیز با هم ، همسو و یكسان هستند . با این توضیحات ، هر گاه فرمانی از طرف دین صادر شود و لو این كه فرمان در نگاه اول یك عبودیت محض و یك اطاعت صرف به نظر برسد ، اما چنانچه بشر با ابزار نیرومند علم ، در آن فرمان ، تفكر و تامل نماید ، قطعا به تاییدات علمی و عقلی متعددی ، حول و حوش آن خواهد رسید ، چرا كه : كل حكم به الشرع حكم به العقل .

و بدین وسیله نه تنها ایمان انسان نسبت به الهی بودن فرامین دین تقویت می شود و سایر فرامین دین كه كه احیانا بدلیل نقص نسبی علم و محدودیت دایره عقل انسان ، هنوز توجیه قابل قبولی پیدا نكرده اند ، مورد قبول و اطاعت كامل انسان قرار می گیرد ، بلكه خط مشی انسان در جریان پژوهش ها و مطالعات علمی به طور دقیق روشن می گردد.

اما در میان علوم مختلفی كه باید پیوسته در كنار دین ، حركت كنند ، علم پزشكی به خاطر دیدگاههای خاص و منحصر به فرد آن نسبت به مسائل انسانی ، از اهمیت بسیار زیادی ، برخوردار است .

این سخن پیشوای بزرگ شیعه ، حضرت امام رضا (ع) است كه فرمودند :

من لم یعرف الهیئه و الالتتشریح ، فهو عنین فی معرفته الله

هر كسی كه نجوم و آناتومی نداند ، در خداشناسی ناتوان است .

به قول امام محمد غزلی ( در كتاب جواهر القرآن ) مفهوم آیات شریفه الهی : یا ایها الانسان ما غرك بربك الكریم ، الذی خلقك فسویك ، فعدلك ، فی ای صوره ما شاء ركبك .

آن طور كه باید بر مسلمانان آشكار نبود ، تا زمانیكه دانشمندان اسلامی ، در عصر شكوفائی علمی خود ، به تشریح اجزای بدن انسان پرداختند .

آری ! همانطور كه مفهوم آیات شریفه سوره مومنون آنجا كه مراحل خلقت انسان ، بیان شده است و از نطفه و علقه و مضغه سخن به میان آمده است یا آنجا كه از تاریكیهای سه گانه رحم سخن گفته شده است ، جز تا زمانی كه جنین شناسی پزشكی ، به این اسرار شگرف پرداخت ، روشن نشد ، و عظمت متحیر كننده كلام خداوند در آغاز سوره مباركه قیامت ، آن جا كه انسان را به تفكر در عظمت نوك انگشتان دستش ، فراخوانده شده است ، جز تا زمان پیشرفت های پزشكی بشر در اوایل قرن بیستم آشكار نشد . یعنی زمانیكه گالتون ثابت كرد اثر برجسستگی های نوك انگشت در دو انسان مختلف ، در سرتاسر دنیا ، تنها زمانی ممكن است اندكی به یكدیگر شبیه شوندد كه جمعیت كنونی دنیا ، 13 برابر میزان فعلی شود ، یعنی از 5 میلیارد نفر به حدود 64 میلیارد نفر برسد !

یا زمانی بشر متوجه اهمیت آیات شریفه سوره لقمان و بقره درباره تغذیه كودك با شیر مادر تا دو سال گردید ، كه دانش پزشكی موفق به شكافتن ریزترین اجزای شیر مادر گردید ، و متوجه شد كه ضروری ترین ماده برای سلامتی جسمی و روانی انسان شیر مادر است .

از جمله این قبیل شواهد مسیر پزشكی در آیات قرآن ، بسیار می توان یافت ، كه اگر به آن مجموعه غنی و بی نظیر سخنان معصومین (ع) و آراء حكمای الهی و به طور كلی مبانی فقه شیعه را نیز اضافه نماییم متوجه عظمت شگرف و لایتناهی دستورات اسلامی در پرداختن به مسائل جسمی و پزشكی انسان ، خواهیم شد.

بعلاوه ، به مدد دانش پزشكی ،می توان به درك بهتری نسبت به مسائل گوناگون اسلامی ، از جمله گرایشات غنی فلسفی آن رسید . بعنوان مثال تحقیق در مبانی موجود در فلسفه قدرتمند حكیم ملاصدرا (ره) از جمله عبارت مشهور او در بیان ماهیت انسان جسمانیه الحدوث و روحانیه البقاد چنانچه با آگاهی از فرآیندهای موجود در دستگاه مغز و اعصاب انسان و وضعیت ناقل های عصبی موجود در آن ، صورت پذیرد ، بسی قابل فهم تر و گویاتر خواهد بود .

با این اوصاف بی سبب نیست كه در فرمایش گهر بار حضرت رسول اكرم (ص) كه در آغاز سخن به آن اشاره كردیم و از قول حضرت علی (ع) نیز نقل شده است ، علم پزشكی همپایه با علم دین معرفی شده است .

اما روشن است وقتی كه حتی در كوچكترین مسائل اسلامی جنبه های عمیق و پربار پزشكی ، بوضوح ، خودنمایی می كنند ، حضور این جنبه ها ، در اساسی ترین فرامین اسلامی مثل نماز می تواند تا چه حدی واضح و در جریان باشد .

حقیقت این است كه 40 نكته پزشكی در مورد فواید نماز ، در مقابل فواید پزشكی بسیار متعدد این فریضه الهی ، عدد بسیار بسیار كوچكی است و تنها زمانی بشر به كشف این فواید متعدد نزدیك می شود كه به پیشرفتهای عظیم دیگری دست یابد و به مدد آن پیشرفت ها از اسرار و ظرافتهای بی نهایت نماز پرده بردارد .

اما با این وجود ، این حقیر سر تا پا تقصیر ، نگارنده سطور علیرغم دانش اندك ، توانائی ناچیز ، قصور فهم و قلم شكسته ام ، عزم خطر كردم و با امید برخورداری از لطف بیكرانه الهی و با آرزوی جلب توجه حضرت صاحب الزمان (عج ) ، به غواصی در بحربیكرانه نماز پرداختم ، شاید كه توشه كوچكی به قدر تشنگی از اقیانوس بی نهایت معارف نماز ، فراهم آورم ، كه به قول سعدی شیرین سخن :

به راه بادیه رفتن ، به از نشستن باطل
كه گرمراد نیابم ، به قدر وسع بكوشم

و در این مجموعه نوشتار ، با وجود آشفتگی ذهن و قلمم ، رضایت یار را در راه بر پایی ملكوتی ترین فریضه اش نماز خواهان بوده ام ، كه بازهم سعدی شیراز فرموده است :

دوست دارد یار این آشفتگی
كوشش بیهوده به از خفتگی

بدین ترتیب كتاب 40 نكته پزشكی پیرامون نماز كه در آن به تطبیق برخی جنبه های نماز با مطالب و نقطه نظرات پزشكی پرداخته شده است ، در مقابل شما عزیزان است .

این مجموعه برای نخستین بار در روزنامه محلی كرمان امروز در استان كرمان ، انتشار یافت و مورد استقبال همه جانبه همشهریان عزیزم ، یعنی مردم مسلمان كرمان قرار گرفت ، بعلاوه پس از چاپ 12 شماره آن ، مورد قبول هیأت داوران ستاد مركزی نماز واقع شد و عنوان مقاله برگزیده مطبوعاتی كشور را در نخستین جشنواره نماز و مطبوعات به خود اختصاص داد .

با این وجود نویسنده توجه دارد كه بسیاری از نكات این مجموعه شاید به نظر متفكران و صاحبنظران ، فاقد عمق و غنای لازم برای وارد شدن در مسیر هدفی اینن چنین بزرگ و متعالی ، یعنی شناساندن معارف نماز باشد و چه بسا كه از نظر این بزرگواران ، برخی از مطالب كتاب تا حدودی سطحی و سست به نظر برسد .

در این مورد ضمن این كه از همه این صاحبنظران ، مصرانه تقاضای انتقاد و راهنمایی دارم ، به این نكته مهم نیز توجه می دهم كه در نوشتن این مطالب سعی بر این بوده است كه زبان علم به زبانی ساده و روان و قابل فهم برای همگان نزدیك شود و این مجموعه برای همه اقشار جامعه ، در همه سطح قابل استفاده گردد . ضمن این كه ماهیت علمی موضوعات نیز خدشه دار نشود و به صحت علمی آن نیز لطمه ای وارد نیاید .

بر این اساس ضمنا به آن خاطر كه ، آن چه در مورد نماز گفته شده است ، بعنوان ادعاهای یك فرد متعصب مذهبی ، تلقی نشود ، به همه منابع علمی كه در نوشتن این مقالات ، از آن استفاده نموده ام در پاورقی ها ، اشاره شده است .

نكته قابل ذكر دیگر این كه شماره های پایانی این مجموعه نوشتار ، در دیدگاه نویسنده از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است و چه بسا كه فهم كاملتر موضوعات مورد بحث در این مقالات كوتاه ، با عنایت كافی به مضامین نكات پایانی آن ، ممكن باشد .

همچنین با توجه به این كه برای وفادار ماندن به اصل مقالات ترتیب و تركیب نكات ، در این كتاب ، دقیقا مشابه همان ترتیب و تركیبی است كه در مطبوعات به چاپ می رسیده است ، از این جهت ممكن است مطالب گهگاه واجد انسجام و تسلسل درونی لازم ، به نظر نیایند ، كه از این بابت عذرخواهی می نمایم و امیدوارم كه خوانندگان عزیز پس از مطالعه كل كتاب و با قضاوت كلی در مورد مطالب آن ، در ذهن خود بدین تسلسل و انسجام ، دست یابند .

اما در سطور پایانی این پیشگفتار لازم است ، نكته بی نهایت مهمی كه در طول كتاب نیز بدان اشاره شده است یادآوری نمایم كه آنچه در این كتاب یا مطالب مشابه ، در مورد فواید علمی نماز گفته می شود . همگی دربرگیرنده بعد كوچكی از ابعاد متعدد نماز است و پرداختن به فواید دنیوی و مزایای مادی نماز ، هرگز نباید انسان را از توجه به دریاهای نور و معنویت همراه با نماز ، غافل كند . و بر این اساس باید مراقب بود كه توجه به مزایای پزشكی نماز و این قبیل مقولات ، تنها بعنوان تأییدات علمی و دنیایی بر این عبودیت محض شود و خدای نكرده ، حدود فواید و مزایای این فرضیه نورانی ، در حد خاك و دنیا باقی نماند و حكایت آن گروه گمراه كه نماز را به یك نوع ورزش سوئیسی تشبیه كرده بودند و دل خوش داشتند كه فلسفه نماز را دریافته اند، نشود .

به هر حال با عظمت و گستردگی بیكرانه ای كه این حقیر ، در مورد نماز سراغ دارم و با وجود رحمت لایتناهی كه می دانم پروردگار عالم ، بر سر یك نمازگزار حقیقی و در مطبوعات یك اقامه كننده نماز فرود می آورد ، چنانچه بر اثر خواندن این مقالات در مطبوعات و حالا به صورت این كتاب یك نفر آری تنها یك نفر ، دگرگون شود و نماز خود را به آن نماز در این وادی شكوهمند معصومین (ع) و اولیاء الهی است ، قدمی نزدیك تر نماید و مرا نیز در این وادی شكوهمند از دعای خیر خویش بی نصیب نگذارد ، بی شك این حقیر به اجر رسیده است و از نصیب خود خرسند است . ای كاش كه این گونه باشد.

در خاتمه بر خود لازم می دانم تا از همه كسانی كه مرا در تدوین مجموعه مطالب این كتاب ، یاری كرده اند ، كمال تشكر و قدردانی را بنمایم . بخصوص از حضرت حجه الاسلام و المسلمین ، حاج شیخ محسن قرائتی ، سردار بزرگ كاروان نماز ، و اعضای محترم ستاد مركزی اقامه نماز كه تشویق های پدرانه و برادرانه شان در طی سمینارهای گذشته نماز ، همواره دلگرم كننده این حقیر در ادامه راه بوده است ، همچنین معلم عزیزم ، جناب آقای یحیی فتح نجات سر دبیر محترم روزنامه كرمان امروز كه با امكانات محدود اما پر بركت خود برای نخستین بار ، با آغوش باز از این مجموعه مقاله ، استقبال نمودند و نیز دوست و برادر بزرگوارم ، جناب آقای محمد علی كردی . مدیر محترم انتشارات معارف كه علیرغم مشغله بسیار با شوقی سرشار برای خدمت به نماز ، نشر این كتاب را صادقانه قبول فرمودند ، صمیمانه تشكر و تقدیر نمایم و برای همه این عزیزان ، دعای سالار شهیدان ، حضرت امام حسین (ع) را در حق ابوثمامه صائدی ، تكرار نمایم كه :

جعلك الله من المصلین 
والسلام ـ التماس دعا 
تیر ماه 1276 هجری شمسی ـ مجید ملك محمدی

نكته اول: تاثیر نماز بر بهداشت خواب

هر انسان طبیعی در حدود 3/1 عمر خود را در خواب به سر می برد و تاثیر خواب بر روان و جسم انسان از دانسته های مسلم علم پزشكی است . بطوریكه امروزه تغییرات خواب انسان از پیش آگهی های مهم و قابل توجه در زمینه ابتلا به بیماریها ، به حساب می آید .

به عنوان مثال ، در اشخاص مبتلا به افسردگی ، میزان خواب به نحو چشمگیری ، افزایش و یا به ندرت ، كاهش پیدا می كند . تغییرات خواب انسان در بیماریهای جسمی نیز بسیار چشمگیر است ، بخصوص اگر تاثیر ناراحتی های روان انسان بر جسم او را در نظر داشته باشیم و به یاد آوریم كه بیش از 60 درصد مراجعه كنندگان به بیمارستانهای عمومی ، در واقع از یك مشكل روانی رنج می برند.

به این ترتیب ایجاد بهداشت خواب ، در واقع یك ركن مهم بهداشت روانی و جسمی به حساب می آید و هر عاملی كه در تنظیم بهداشت خواب موثر باشد ، پیشگیری كننده و حتی درمانگر بسیاری از بیماریهای جسمی و روانی است .

امروزه ، نخستین اصلی كه در ایجاد بهداشت خواب ، توسط جدیدترین منابع علمی دنیا توصیه می شود بیدار شدن هر صبح سر یك موقع مشخص از خواب است (1)

یك نگاه كلی به جدول اوقات شرعی ، نشان می دهد ، كه وقت نماز صبح ، در تمام طول سال ، با در نظر گرفتن تغییرات ناشی از حركات وضعی و انتقالی زمین ، زمان ثابتی است و اقامه كننده نماز صبح ، با برخاستن پس از اذان در واقع اساسی ترین گام را در جهت رعایت بهداشت خواب و در نتیجه آن ، سلامت بدنی و تعادل روانی برداشته است .

در این مورد در شماره های بعدی باز هم سخن خواهیم داشت .

نكته دوم: تاثیر نماز بر بیماری افسردگی

حضرت علی (ع) :

“ خداوند هر گاه خیری بر بنده اش بخواهد

به او كم خوابی و كم خوری و كم حرفی را تلقین می كند .”

در شماره گذشته از تاثیر نماز بر بهداشت خواب به نكته ای اشاره كردیم . حال در ادامه همان موضوع باید گفت كه دانش پزشكی ظرف چند دهه اخیر موفق به اكتشاف مهمی پیرامون خواب شده است و آن كشف بخشی مهم در طول خواب انسان به نام خواب REM بوده است .(2) پس از آنكه حدود 45 دقیقه از به خواب رفتن انسان گذشت ، مرحله REM آغاز می شود و به مدت كوتاهی حدود 10 تا 15 دقیقه ادامه می یابد .

در طول مرحله REM از خواب ، به طرز اسرار آمیزی تمام عضلات اسكلتی بدن از كار می افتد و شخص كاملا بی حركت می شود و نوار مغزی شخص به جای حالت خواب ، حالت بیداری كامل را نشان می دهد . بطوریكه در این حالت مغز از فعالیت بالایی برخوردار است .

در طی REM درجه حرارت بدن و ضربان قلب به طور غیر منتظره بالا می رود و حركات سریعی در چشمان فرد دیده می شود كه وجه تسمیه این مرحله نیز می باشد ( مرحله حركات سریع چشم RAPID EYE MOVEMENT) و چنانچه شخص را در این حالت بیدار كنیم به احتمال بسیار قوی ابراز می كند كه در حال خواب دیدن بوده است .

مرحله REM پس از 10 تا 15 دقیقه متوقف می شود و پس از آن در طول خواب و به طور دوره ای و بطور منظم تكرار می شود . با این وجود كل دوران R EM در طول یك خواب 8 ساعتی در اشخاص طبیعی 90 دقیقه خواهد بود و قسمت اعظم آن در ساعات نزدیك به صبح به وقوع می پیوندد.

امروزه دانش پزشكی به اثبات رسانده است كه در بیماری افسردگی یكی از تظاهرات مهم ، افزایش یافتن طول خواب REM نسبت به میزان طبیعی است . بطوریكه شخص افسرده به میزانی بیش از سایر اشخاص خواب می بیند . یعنی زمان بیشتری را در مرحله REM بسر می برد .

از این جهت یك مبنای مهم در تولید داروهای ضد افسردگی ایجاد داروهایی است كه كاهش دهنده مرحله REM خواب باشند .( از جمله داروهای ضد افسردگی 3 حلقه ای )

علاوه بر این یك روش درمانی جدید برای بیماران افسرده ، بیدار نگه داشتن آنها ، برای كاهش میزان REM می باشد . زمان نماز صبح كه در سوره مباركه “ اسراء ” با عنوان “ ان قران الفجر كان مشهودا ” از آن نام برده شده است و مورد تاكید فراوان می باشد . بگونه ای قرار گرفته است كه سبب كاهش دادن قابل ملاحظه میزان خواب REM در اشخاص می شوود . همانطور كه خواندید قسمت اعظم خواب REM در حوالی صبح بوقوع می پییوندد و چنانچه شخص خود را ملزم به بیداری صبحگاهی كند در حقیقت جلوی ورود خود به مرحله قابل توجهی از خواب REM را گرفته است .

از این جهت بیداری صبحگاهی برای نماز خود به تنهایی می تواند به عنوان واكسنی در پیشگیری از افسردگی و حتی دارویی در درمان افسردگی مطرح باشد . لازم به توضیح است كه خواب REM در حد تعادل برای سلامت و رفع خستگی لازم است اما زیادی آن منجر به مشكلات مختلف از جمله افسردگی می شود و نقش نماز بعنوان متعادل كننده میزان REM مطرح است .

نكته سوم: تاثیر نماز بر شادابی جسم و روان

پیامبر اكرم (ص) :

“ مومن ، شوخ و لبخند بر دهان باشد و منافق بدخلق و گره بر ابرو .”

امروزه ضرب المثل ایرانی “ خنده بر هر درد بی درمان دواست ” مصداق كاملا علمی پیدا كرده است . دانش پزشكی در قرن حاضر به وضوح می داند اشخاصی كه اصطلاحا یك لب و هزار خنده گفته می شوند ، نسبت به آنان كه به اصطلاح با خودشان نیز قهرند ! و نسبت به زندگی بدبین و عبوس هستند ، بسیار كمتر دچار بیماری های جسمی و روانی می شوند .

به این ترتیب هر عاملی كه شادابی را به انسان هدیه كند ، در واقع به سلامتی جسم و روان او كمك كرده است . اما نكته بسیار مهمی كه دانش طب به بشر آموخته است ، این مطلب است كه شادابی و افسردگی انسان پیش از آنكه تحت كنترل اراده او باشد ، زیر فرمان تغییرات مواد شیمایی در سلسله اعصاب مركزی انسان است و ما این مطلب را در ادامه مباحث “ 40 نكته پیرامون نماز ” از جمله مبحث “ تعادل ناقلهای عصبی ” روشن تر خواهیم كرد .

اما در اینجا ذكر همین نكته كافی است كه مثلا افزایش یك ماده شیمیایی به نام “ دو پامین ” در بدن سبب می شود ، انسان بدون آنكه خود بخواهد ، دچار ناراحتی و كاهش این ماده نیز سبب شاد شدن غیر ارادی انسان خواهد شد .(3)

بعنوان مثال ، عصبانیت و ناراحتی غیر ارادی و بدون علت صبحگاهی كه حالت شدید آن بعنوان ملانكولی یا همان مالیخولیا ( افسردگی درونزاد صبحگاهی ) شناخته می شود ، در اثر تغییرات و كم و زیاد شدن همین مواد شیمیایی بوقوع می پیوندد.

اما از جمله این مواد شیمیایی داخل بدن كه به طور غیر ارادی سبب شادی انسان می شود و به او شعف و نشئه بی نظیر می بخشد ، ماده ای به نام “ كورتیزول می باشد كه میزان آن در داخل بدن انسان در ساعات سحرگاهی بشدت افزایش می یابد (4) و در صورت بیداری انسان در این ساعات ، لذت و شعف سرمست كننده ای نصیب او می شود كه بی شك بر زندگی او در تمام طول روز تاثیر گذار است .

افزایش كورتیزول در ساعات صبح و ارتباط آن با سرخوشی صبحگاهی ، كه امروزه از مسلمات پزشكی است ، در واقع توجیه قابل توجهی بر همه مضامینی كه در فرهنگ و ادب و عرفان پیرامون “ اسرار سحر ” معرفی می شوند ارائه می دهد .

از نمونه توجه بسیار به سرخوشی و شادابی سحرگاهی و تاثیر آن در زندگی انسان در اشعار خواجه شیرین سخن شیراز حضرت حافظ بسیار می توان یافت :

هر گنج سعادت كه خدا داد به حافظ
از یمن دعای شب و ورد سحری بود

ضرب المثل ایرانی مشهور كه منسوب به بزرگمهر می باشد یعنی : “ سحر خیز باش تا كامروا باشی ” نیز اشاراتی نغز به تاثیر بیداری صبحگاهی بر زندگی شادكامانه و سعادت آمیز دارد .

به این ترتیب واضح است ، امر واجب نماز صبح با ارزانی داشتن بیداری صبحگاهی به انسان تقدیم كننده شادابی جسم و روان به او می باشد و یك نتیجه مهم این شادابی ، سلامت جسم و روان خواهد بود .

صبح خیزی و سلامت طلبی چون حافظ
هرچه كردم همه از دولت قرآن كردم

نکته چهارم : تاثیر نماز بر آرامش عضلات

گروهی از نویسندگان مسلمان ، كوشیده اند ، در حركات حین نماز اعم از قیام و قعود و ركوع و سجود جنبه هایی از نرمش عضلانی و ورزش بدنی را بجویند و آن را با نرمش های متداول دیگر كه منجر به استراحت و آمادگی عضلانی می شوند ، مقایسه كنند . اما دیدگاه ما به آرامش عضلانی ناشی از نماز ، از دریچه دیگری است . دانش پزشكی امروزه ، به اثبات رسانده است كه اگر شخصی در ساعت حدود 10 شب بخوابد و حدود ساعت 5 صبح از خواب بیدار شود ( یعنی حدود 7 ساعت خواب ) در ساعت حدود 1 بامداد ، در بدن او برخی مواد شیمیایی شبه مورفین كه به عنوان گروهی اندورفین ها و آنگفالین ها نامگذاری شده اند ، ترشح می شوند كه این مواد اثر مستقییم بر روی قسمتهای مختلف بدن از جمله عضلات اسكلتی دارند و منجر به راحتی ( (RELAXATION) عضلانی ، در طول روز آینده برای فرد می شوند . (5)

اما چنانچه شخص در ساعت حدود 12 شب بخوابد و صبح روز بعد ساعت 10 صبح از خواب برخیزد ( یعنی حدود 10 ساعت خوا ب) اندروفین ها و آنكفالین ها برخلاف حالت گذشته افزایش ترشح كافی پیدا نمی كنند و در نتیجه این امر ، سبب می شود با این كه این شخص حدود 3 ساعت بیشتر از شخص قبلی خوابیده است ، از آرامش و استراحت عضلانی به اندازه كافی بهره مند نشود .

و درست به همین علت است كه هر چه خواب انسان بیشتر ادامه پیدا كند و مثلا تا ساعت 10 صبح به دراز بكشد ، احساس خستگی و كوفتگی عضلانی پس از آن بیشتر خواهد بود .

و اما فریضه نماز با اثر درخشان و بی نظیری كه در ایجاد بهداشت خواب دارد ( و به جنبه هایی از آن در شماره های گذشته اشاره نمودیم ) در این مورد نیز نقش بسیار موثری ایفا می كند . چرا كه نماز صبح ضمن ایجاد الزام و وجوب برای سحر خیزی ، انسان را خود به خود به سوی یك آرامش عضلانی ناشی از مواد شیمیایی درونزا سوق می دهد .

بزرگان عرصه علم و اندیشه مانند استاد شهید مرتضی مطهری (ره) نیز برنامه زندگی خود را بر مبنای خوابیدن در ساعت حدود 10 شب و برخاستن از خواب ، حدود نیم ساعت قبل از اذان تنظیم كرده بودند (6) تا از مواهب خدا دادی و بی حد و حصر نماز ، حداكثر فیض و بهره را ببرند .

خوشا به سعادتشان .

نكته پنجم : تاثیر نماز بر بیماری فشار خون

افزایش فشار خون یكی از شایعترین دلایل مراجعه به پزشك در سرتاسر دنیاست. بعنوان مثال یكی از جدیدترین آمارها ، در ایالات متحده آمریكا ، شایعترین بیماریی كه افراد را ناگزیر به استفاده از دارو ، می كند افزایش فشار خون ذكر كرده است (7) ، به علت عوارض خطرناك و متعددی كه این بیماری در بسیاری از اعضای بدن از جمله قلب و مغز و كلیه و چشم و .. دارد ، سعی و اهتمام فراوانی در دانش پزشكی برای پیشگیری و كنترل این بیماری در پیش گرفته شده است .

در تمامی منابع معتبر علمی ، برای پیشگیری از ابتلا به افزایش فشار خون و همچنین كنترل تعداد زیادی از بیماران كه افزایش فشار خونی در حد خفیف یا متوسط دارند ، رعایت برخی اصول و استفاده از درمانهای غیر دارویی توصیه می شود . درمانهای غیر دارویی ضمن آن كه هزینه چندانی را بر بیمار تحمیل نمی كنند در پایین آوردن فشار خون و ممانعت از بروز و پیشرفت آن موثرند . (8)

از جمله چهار درمان اولیه و بسیار مهم غیر دارویی كه در منابع جدید علمی برای كنترل فشار خون مورد توجه قرار می گیرند ، عبارتند از :

1. كاهش دادن اضطراب و استرس ها

2. كاهش یا عدم مصرف الكل

3. كم كردن وزن

4. انجام ورزش های سبك بطور منظم در شبانه روز .

اما با توجه به نقش بسیار مهمی كه نمازهای واجب یومیه ، در ایمن كردن انسان در مقابل استرس ها و مشكلات گو ناگون زندگی ایفا می كنند ( از جمله تاثیر نماز بر اضطراب كه در شماره های بعدی مورد توجه قرار خواهد گرفت ) و نیز با توجه به الزامی كه نماز به شخص نمازگزار مبنی بر عدم مصرف مشروبات الكلی می دهد ، می توان این امر را قدم موثری در پیشگیری و كنترل فشار خون تلقی كرد .

از طرفی نماز با حركات موزون و قیام و قعود و ركوع و سجود منظمی توأم است كه قابل مقایسه كامل با یك نرمش سبك روزانه مشابه آنچه كه در درمانهای غیر دارویی فشار خون توصیه می شود ، می باشد . همچنین اگر به یاد آوریم كه مسلمان نمازگزار رو به قبله مكتبی نماز می خواند كه خدای آن مكتب از پر خوری و شمكبارگی بیزار است و مثلا عالمان فربه و چاق را دشمن می انگارد (9) متوجه خواهیم شد كه هر چهار درمان غیر دارویی مذكور ، برای كنترل و پیشگیری افزایش فشار خون ، در ورای احكام نورانی نماز نهفته است . هر چند كه ما در ادامه مباحث 40 نكته پزشكی پیرامون نماز ، اشارات دیگری در این مورد خواهیم داشت و فی المثل پیرامون تاثیر نماز بر احساس امنیت روانی سخن خواهیم گفت .

نكته ششم : تاثیر نماز بر عفونت كلیه و مجاری ادراری

سلامت دستگاه ادراری انسان ، بخصوص كلیه ها تاثیر بی نهایت مهمی در ادامه حیات انسان دارد و بیماری كلیوی از دردناكترین و پر مخاطره ترین ، گرفتاریهای جسمی است .

در این میان عفونت دستگاه ادراری كه یكی از شایعترین علل مراجعه بیماران به مطب پزشكان می باشد علاوه بر آن كه خود بخود و به تنهایی بیماری آزار دهنده ای است گاهی سبب بروز بیماریهای دیگر نیز در بدن انسان می شود .

بعنوان مثال برخی عفونتهای دستگاه ادراری می توانند گاهی باعث نارسا شدن و از كارافتادگی كلیه شوند یا عفونت كلیوی در خون و در نتیجه در تمام بدن پخش شود یا برخی عفونتها ممكن است به ایجاد سنگ كلیه در بیماران منتهی شوند (10) كه همه اینها نشانه اهمیت موضوع است.

ادرار پس از آن توسط دو كلیه انسان تولید شد ، توسط دو لوله موسوم به حالب كه كلیه ها را به مثابه وصل می كنند . به مثابه تخلیه می شود تا بدان وسیله از بدن دفع گردد . حال چنانچه مثانه به موقع از ادرار خالی نشود ، ادرار از مثانه به حالبها و حتی كلیه باز می گردد و همین برگشت ادرار از مثانه به حالبها ، سبب ایجاد استعداد در فرد برای ابتلا به عفونت كلیه می شود (11) و به این ترتیب كسانی كه در شبانه روز ، بنا به هر علتی بندرت ادرار می كنند به طور جدی در معرض خطر هستند .

اما در رسایل فقهی توضیح المسایل ، یكی از مبطلات وضو و نماز ، خروج بول و غائط و ریح ، از بدن انسان درج شده است و این موضوع سبب می شود كه شخص نمازگزار و احیانا دائم الوضو ، برای پرهیز از ابطال عبادتش بطور معمول و برحسب عادت ، قبل از وضو ، به تخلیه ادرار بپردازد .( تعبیه بیت الخلاء در مجاورت وضو خانه مساجد در واقع به منظور پاسخ به این عادت پسندیده و سلامتی بخش صورت می گیرد ).

به این ترتیب حداقل سه بار ، دفع ادرار از بدن ، در زمانهایی به فواصل مناسب نسبت به یكدیگر ، و در حدی كه برای یك انسان طبیعی لازم است ، فرد را در مقابل ابتلاء به عفونتهای كلیه و دستگاه ادراری مصون می سازد و می تواند بعنوان نكته ای مهم پیرامون نماز مورد توجه قرار گیرد.

نكته هفتم : تاثیر نماز بر عفونتهای گوارشی

عوامل عفونی مختلف اعم از باكتریها ، ویروس ها و انگل ها ، می توانند باعث درگیری دستگاه گوارش انسان و مشكلات متعدد ناشی از آن شوند . این مشكلات می توانند از یك خارش ساده شبانه بر اثر ابتلا به نوعی انگل ، تا اسهال های وحشتناك تظاهر كنند . اما یكی از برجسته ترین مواردی كه در آن شعار معروف علم طب كه می گوید پیشگیری همیشه موثرتر از درمان است صدق می كند ، همین مورد عفونتهای گوارشی است .

دانش پزشكی ، امروزه عامل انتقال بسیاری از عوامل عفونی را اصطلاحا Fecal - Oral ( مدفوعی ـ دهانی ) شناسایی كرده است كه یك گروه عمده از این عوامل عفونی دارای این ویژگی هستند كه پس از اجابت مزاج بر روی دست باقی می مانند و بعدا در موقع غذا خوردن و از طریق دهان وارد بدن می شوند و ایجاد بیماری می نمایند .

از این جهت امروزه در همه ممالك پیشرفته اولین اصل بهداشتی كه برای مقابله با عفونتهایی گوارشی به همگان ( به خصوص اطفال ) آموزش داده می شود ، شستشوی دستها قبل از غذا خوردن و پس از اجابت مزاج است و به این ترتیب تاثیر نظافت دس تها در پیشگیری از گروه زیادی از بیمارهای عفونی باور نكردنی است .

اما فرمان وضو كه در آیه شریفه 9 از سوره مباركه مائده در قرآن مجید ، صادر شده است ، به سادگی و صراحت امر به شستشوی دستان ( تا آرنج ) می كند و 14 قرن پیش با بیان دستوری پیرامون نماز ، پیام آور نكته ای می شود كه علم بشری در آستانه قرن بیست و یكم به اهمیت بیش از پیش آن ، دست یافته است .

مقارنت اوقات نماز با سه وعده معمول غذایی ( صبحانه و نهار و شام ) یا حتی وعده های غذا هنگام روزه داری ( سحر و افطار ) سبب می شود كه شخص نمازگزار ، موقع انجام وضو ( كه معمولا متعاقب اجابت مزاج نیز هست ) خود به خود به شستشوی دستها بپردازد و هر گونه عامل بیماریزای عفونی را از دستهای خویش بزداید و در نتیجه موقع صرف غذا ، هیچ عامل عفونی ناشی از دست آلوده موفق به ایجاد بیماری در بدن او نشود .

نكته هشتم :تاثیر نماز بر ایمنی حواس

پیامبر اكرم (ص) :

وضو كلید نماز و نماز كلید بهشت است .

دانش بشری از سالها پیش حواس انسان را در پنج عنوان ( بینایی ، شنوایی ، بویایی ، چشایی و لامسه ) طبقه بندی می كند و همین حواس پنجگانه هستند كه رابطه گسترده انسان و دنیای اطراف او را شكل می دهند .

در شماره های گذشته به چند مزیت پزشكی پیرامون نظافت دست ناشی از وضو ، توجه یافتیم و اینك به نظافت صورت رسیده ایم كه آن نیز در آیه شریفه 9 از سوره مباركه مائده ، بعنوان یك فرمان لا یتغیر الهی بر عموم مسلمانان واجب شده است .

در اهمیت نظافت صورت شاید همین نكته كافی باشد كه چهار حس از مجموع حواس پنجگانه بشری در وابستگی كامل با صورت بسر می برند . تماس آب كه منشأ پاكیزگی و حیات است و به صورت علاوه بر محاسن متعددی كه از جهت برقراری تعادل ناقل های عصبی در بدن انسان دارد ( و ما در بحث مربوطه ، به آن خواهیم پرداخت ) از دیدگاه مقابله با آلودگیهایی كه ممكن است ، در چشم ، بینی ، دهان و پوست صورت و .. ایجاد بیماری كند مهم است . بخصوص كه در آب ، حین وضو ، و همچنین استفاده از شانه و مسواك ذكر شده است .

با این كه دست قدرتمند صنع الهی ، چنان ساختمان گوش و بینی و چشم و .. را آفریده است كه خود بخود مقاومت بی نظیری در مقابل آلودگی می كنند و روزانه بارها و بارها بدون آنكه انسان وقوفی پیدا كند ، آلودگیها را از خود دور می سازند ( مثلا در گوش جریان موم ، در بینی موهای ریز متعدد ، در چشم پلك زدن و اشك و .. ) اما چنانچه آب نیز در شستشوی صورت بكار برده شود ، ما حصل فعالیت پاك كنندگی اعضای صورت به نتیجه خواهد رسید. علاوه بر این كه حداقل 3 بار شستشوی صورت هر گونه آلودگی محیطی را نیز از آن خواهد زدود (12) توجه به این نكته مهم است كه دو راه عمده ابتلا به عفونتها ( دهانی و استنشاقی ) هر دو مربوط به محدوده صورت هستند .

در هر صورت دستور قرآن مبنی بر شستن دستها و صورت قبل از نماز با توجه به این كه اعضاء معمولا پوشانده نمی شوند ( حتی در مورد حجاب خانمها مورد استثناء واقع شده اند وجه و كفین ) و در نتیجه با وجود اهمیت آنها از نظر تمركز حس های پنجگانه ، در معرض آلودگی دائمی هستند ، می تواند حاوی حكمتهای بی شمار باشد ، كه در سطور گذشته با اختصار ، به مشتی نمونه خروار اشاره شد .

 

منبع : سایت مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن (دكتر مجید ملك محمدی)