تبلیغات
حی علی الصلاة - نکات پزشکی پیرامون نماز (2)

نکات پزشکی پیرامون نماز (2)

نویسنده: محمد حسین گلستانی سه شنبه 1 اردیبهشت 1394 ساعت 04:00 ب.ظ نظرات

نکته نهم: تاثیر نماز بر عفونت های تنفسی

به علت پراكنده بودن عوامل عفونی متعدد در محیط اطراف و هوای تنفسی انسان ، و با توجه به این كه استنشاق میكروب از طریق بینی روش عمده انتقال این عفونتهاست ، بیماریهای عفونی تنفس ، بوفور بوقوع می پیوندد. این مشكلات بویژه در فصل سرما كه تجمع افراد در محیطهای بسته افزایش می یابد و ویروس ها و باكتری ها امكان رشد و بیماریزایی زیادتری پیدا می كنند بیشتر می شود و به همین علت است كه در فصل سرما شایعترین علت مراجعه اطفال و بزرگسالان به مطب و كلینیك های عمومی ، بیماری common cold ( سرماخوردگی ) و عوارض متعدد ناشی از آن است و همانطور كه اشاره شد ، عمده این درگیری ها ، ناشی از انتقال عامل بیماریزا از طریق بینی است .

اما از جمله مواردی كه در حین وضو ، مورد توصیه موكد قرار گرفته است . سه مرتبه ، چشیدن و استنشاق آب سرد و پاك است و حتی شستن قسمتی از درون بینی حین وضو ، توسط برخی از علمای شیعه واجب اعلام شده است ( رجوع شود به مساله 241 از رساله توضیح المسایل حضرت آیت .. العظمی اراكی (ره) .


با توجه به آن كه اولین سد دفاعی بدن در مقابل عفونتهای تنفسی موهای ریزی هستند كه در مخاط بینی تعبیه شده اند ، عوامل عفونی متعددی از جمله بسیاری از ویروس ها و باكتری ها و حتی عامل بیماری سل در این موها متوقف می شوند و جلوی حركت آنها به قسمتهای دیگر دستگاه تنفس گرفته می شود .

بر این اساس چنانچه مسلمین در مقدمات نماز و حین وضو دستور اسلامی استنشاق آب سرد (13) را اجرا نمایند ، همه روزه چند نوبت میكروبهای مجرایی تنفس را زدوده و مجرای تنفسی خود را تمیز و پاكیزه می نمایند و بدین ترتیب از بروز بیماریهای متعدد تنفسی در امان خواهند بود .

نكته دهم: تاثیر نماز بر بیماریهای دهان و دندان (14)

پیامبر اكرم (ص ) :

دو ركعت نماز با مسواك بهتر از هفتاد ركعت بدون آنست .

طی شماره های گذشته از نه نكته پزشكی پیرامون نماز سخن گفته ایم و به امید و یاری پروردگار در شماره های آینده سبك و سیاق سابق را ادامه خواهیم داد .

اما نكته ای كه در همین شماره قابل توضیح است ، توجه دادن به این حقیقت متعالی است كه روح حقیقی نماز و فلسفه شكوهمند آن چیزی جز عبودیت محض در مقابل آفرینشگر یگانه هستی و ابراز خشوع بنده ناتوان در پیشگاه قادر متعال نیست و هر آنچه كه اندیشمندان و قلم به دستان ، پیرامون فواید گوناگون نماز در عرصه های مختلف بگویند و بنویسند تنها به منزله حاشیه ای بر این متن گهر بار خواهد بود . و اما نكته امروز :

دهان انسان را برخی قلب دوم بدن نامیده اند و توجه به این نكته كه چنانچه محیط دهان فردی تمیز باشد ، آن فرد از ابتلا به بسیاری از بیماریها در امان است ، این نامگذاری را بسیار مناسب جلوه می دهد .

بعنوان مثال عفونتهای دهان و دندان بویژه در كودكان ، نقش مهمی در ایجاد بیماریهای روماتیسمی دارد و نقش دندانها در حفظ و زیبایی و قدرت جویدن و صحبت كردن به خوبی مشخص است و حتی نبودن دندانهای سالم و زیبا برای بانوان و دوشیزگان ( بخصوص ) اثرات روانی زیادی باقی می گذارد . چرا كه در كتابهای علمی دندانپزشكی می خوانیم : نیمی از زیبایی بشر منوط به صورت او و از این مقدار 3/2 آن مربوط به دهان و دندانها است .

رعایت بهداشت دهان و دندان و پیشگیری از بیماریهای مختلف آن ، از جمله پوسیدگی دندانها و بیماریهای پریودنتال ( بیماریهای لثه و بافتهای پشتیبان ) و .. به بهترین شكل بوسیله مسواك زدن ، انجام می پذیرد.

اما دین مبین اسلام ، از قرنها پیش با توصیه های مؤكد ، مسلمانان را به طرف این نكته درخشان بهداشتی هدایت نموده است تا جایی كه پیامبر اكرم (ص) می فرمودند : “ اگر بر امتم سخت نمی شد مسواك زدن را واجب می كردم “ و حتی در حدیثی دیگر نحوه مسواك زدن را از بالا به پایین و از پایین به بالا نموده اند كه مطابق با جدیدترین توصیه های علمی درباره روش مسواك زدن است .

علاوه بر آن در كتب گوناگون فقهی و عبادی اسلام ، دستورات مؤكد مبنی بر مسواك زدن هنگام ساختن وضو و نماز آمده است و با توجه به این كه نمازگزار روزانه حداقل 3 بار وضو می گیرد ، چنانچه قبل از هر وضو اقدام به مسواك زدن بكند ، از حد اكثر پاكیزگی لازم برای پیشگیری از تمامی بیماریهای دهان و دندان برخوردار می شود .

نكته یازدهم: تاثیر نماز بر بیماریهای پوست

در شماره های گذشته پس از بحث كوتاه پیرامون برخی فواید پزشكی اوقات نماز به مقدمات نماز و طهارت نمازگزار توجه كردیم و برخی فایده های طبی مترتب بر آن را به اختصار اشاره نمودیم . از جمله پیرامون اهمیت نظافت دست و صورت كه بر اثر نماز به انسان هدیه می گردد سخن گفتیم . اما در ادامه وضو ، فرمان الهی بر مسح سر و پا قرار گرفته است . (15)

هر چند می توان در بعد نمادین و از دیدگاه زیبایی شناسی ، مسح سر و پا در پایان وضو را سمبلی جسم ، از سر تا پا و از فرق تا قدم به حساب آورد و به عنوان عاملی در یاد آوری پیوسته مسلمانان مبنی بر نظافت تمام بدن تلقی كرد ، اما در باره بیماریها نیز می توان به نكاتی چند توجه نمود .

پاها و سر انسان بر خلاف دست و صورت ، از اعضایی هستند كه در بخش قابل توجهی از شبانه روز پوشانیده هستند ، تا حدی كه حتی خود نیز معمولا توجه كمی به آنها دارند . (16)

اما امروزه دانش بشر ، گروهی از بیماریها را می شناسد كه شروع تظاهرات این بیماریها از پوست سر و پاها است . بعنوان مثال برخی بیماریهای قارچی پوست از حد فاصل میان شصت و دیگر انگشتان پا آغاز می گردد كه اتفاقا درست محل این ناحیه مسح واجب دارد و به همین ترتیب مسح سر نیز می تواند توجه انسان را به آلودگی یا ضایعه عفونی در مو و پوست سر توجه دهد و در نتیجه انسان را برای رفع آن به اقدام وادارد .

در ضمن وجوب مسح سر و پا فرصتی است برای برداشته شدن پوشش پا و سر و در معرض هوا و اكسیژن قرار گرفتن این اعضاء كه علاوه بر شادابی پوست ، به نوبه خود مانع رشد ارگانیزم های بی هوازی در منافذ پوست خواهد شد .

البته لازم به توجه است كه بسیاری از بیماریهای پوست ( بویژه عفونتها ) بوسیله غسل های متعدد اعم از واجب و مستحب كه شخص نمازگزار در طول زندگی خود به جا می آورد ، قابل پیشگیری هستند كه برای پرهیز از اطالة كلام تنها به همین اشاره بسنده می كنیم .

نكته دوازدهم: تاثیر نماز بر بیماریهای اپیدمیك ( همه گیر )

آنتونی بارنت (17) می نویسد : عادت به استحمام كه در عصر جدید در مغرب زمین متداول شده است شاید در پیشگیری از بیماریها همان اندازه موثر بوده است كه مراقبت از منابع آب اثر داشته است . در سال 1842 وقتی كه از یك كارگز معدن در “ لانكاشایر‌” می پرسند ، كارگران زغال كش هر چند وقت یكبار بدن خود را می شویند ؟ او جواب می دهد : آنها هیچوقت بدن خود را نمی شویند !؟! من هم هیچوقت بدن خود را نمی شویم ، پیراهن من چرك بدنم را پاك می كند …!؟

و از آن گویاتر ، یاداشتهای روزانه دریاسالار “ ساموئل پپیز ” است كه با شادی درباره پیدا كردن بیست شپش در یك شب ، در موهای سر خود نوشته است . “ روزهای روز بود كه این اندازه نداشتم ، بنابراین امشب با رضای خاطر فراوان به رختخواب رفتم !؟!

گفته های این نویسنده آمریكایی نشانگر این موضوع است كه غرب به ظاهر متمدن ، تا گذشته نه چندان دور ، به اهمیت استحمام و دوری از كثافات در پیشگیری از بیماریها ناآگاه بوده است و شاهد این مدعا نیز بروز اپیدمی های بزرگ بیماریهایی مانند “ تیفوس ” است كه در قرن اخیر به علت عدم رعایت نظافت شخصی به مرگ و میرهای وحشتناك و نابودی انسانهای بسیاری منتهی شده است .در حالیكه تاریخ مسلمانان بندرت شاهد اپیدمی های اینچنین مرگبار حتی در قرنهای دور بوده است . اما “ حدث اكبر ” در مبانی فقهی شیعه به مواردی مانند جنابت و حیض و … اطلاق می شود كه مانعی برای اقامه نماز صحیح به حساب می آیند و “ غسل ” بعنوان برطرف كننده حدث اكبر از واجبات نماز در این قبیل موارد به حساب می آید .

علاوه بر غسل های واجب در مكتب شیعه موارد متعددی از غسل های مستحب می توان سراغ گرفت (18) كه در مجموع مثلا “ در طول یك هفته ، غسل های متوالی ( اعم از واجب یا مستحب ) توسط یك مسلمان معتقد نمازگزار بوقوع می پیوندد .

به این ترتیب روشن است كه سر نهادن به فرمان غسل ، كه عمدتا “ برای اقامه صحیح نماز صورت می پذیرد ، در بعد نظافت شخصی از اپیدمی شدن برخی بیماریها “ مانند گال و تیفوس ” و در بعد نظافت عمومی ( یعنی اطاعت همه اعضای جامعه اسلامی از آن ) از اپیدمی شدن برخی بیماریهای دیگر مانند “ طاعون ” جلوگیری می كند .

نكته سیزدهم: تاثیر نماز بر بیماریهای اضطرابی

الا بذكر الله تطمئن القلوب

( قرآن مجید )

اضطراب بیماری شایع قرن اتم و كهكشان است ، پیشرفت سریع و پیچیده تمدن و در عین حال بی توجهی به ارزش های مذهبی و خانوادگی هر روز بیش از پیش برای افراد و اجتماع اضطراب های جدید بوجود می آورد . (19)

از نظر روانپزشكان ، اضطراب با یك احساس منتشر و مبهم دلواپسی كه اغلب ناخوشایند و بدون دلیل است مشخص می شود كه معمولا با یك یا چند مشكل جسمی همراه می گردد . از جمله شخص ممكن است علامتهای جسمی چون احساس طپش قلب ، تنگی نفس و درد قفسه سینه ، خالی شدن سردل ، تعریق ، سردرد ، تكرر ادرار ، اسهال ، گزگز دست و پاها ، لرزش و را نیز به همراه داشته باشد . اضطراب ، گاهی به شكل طبیعی در اشخاص سالم بروز می كند و گاهی به صورت بیمارگونه و دائمی در می آید كه نیاز به درمان و مراقبت پزشكی دارد . با اینكه دلایل علمی مختلفی از دیدگاههای مختلف بعنوان دلایل بروز اضطراب و تشدید آن ارائه شده است اما همچنان دور شدن از ایمان مذهبی بعنوان یك عامل عمیق در بروز اضطراب نقش غیر قابل انكاری دارد (20) و به این ترتیب نقش پیشگیری كننده و حتی درمانگر مذهب در مورد اضطراب قابل بررسی است .

آرامش حاكم بر روح و روان و در نتیجه آن جسم اشخاص مذهبی ، در مقایسه با آشفتگی روانی و جسمی و اضطراب لامذهب ها از دیر باز مورد توجه پزشكان بوده است .

به این ترتیب در بعد پیشگیری از اضطراب و برای آرامش دائمی جسم و روان نماز نقش خارق العاده ای را ایفا می كند . از طرفی در بعد درمان بیماران مبتلا به اضطراب ، امروز علاوه بر درمانهای دارویی ، از روش های چون آموزش انبساط آرامش عضلانی و همچنین تلقین بوسیله هیپنوتیزم نیز استفاده می شود (21) كه ما در مورد انبساط عضلانی ناشی از نماز در نكته چهارم از این مجموعه مقالات ، سخن گفته ایم و درباره تلقین های سازنده ناشی از نماز نیز در آینده سخن خواهیم گفت .

تنها در مورد اضطراب ، بد نیست به این نكته اشاره كنیم كه شخص نمازگزار با ایمان به قدرت لا یتناهی پروردگاری كه در مقابلش كرنش می كند ، خود را در مقابل هر عاملی كه قصد به خطر انداختن و ترساندن ( و در نتیجه مضطرب ساختن ) او را داشته باشد ایمن می یابد و ضمن تكرار باور اعتقادی خود طی نمازهایی پنجگانه یومیه این ایمنی همه جانبه را ، به روان خود تلقین می كند و سرانجام آرامش عمیق را در وجود خود ملكه می سازد .

در راستای این موضوع تحقیقات علمی در برخی كشورهای مسلمان نشان می دهد كه بیماران مضطربی كه در كنار درمانهای رایج ضد اضطراب ، به خواندن نماز و قرآن و حتی احادیث نبوی تحریك شده اند (22) از درجه درمان به مراتب بالاتری نسبت به سایرین برخوردار بوده اند .

نكته چهاردهم: تاثیر نماز بر افزایش طول عمر

در سالهای نخستین كه این حقیر نگارنده سطور ، تحصیل طب را در تهران آغاز كرده بودم ، در برخورد با استاد بزرگ پاتولوژی ایران ، جناب آقای دكتر كمال الدین آرمین (23) همواره این سؤال در ذهنم نقش می بست كه چه نیروی عظیم و خارق العاده ای وجود دارد كه سبب می شود این مرد در اوج كهولت مقتدرانه بركرسی تحقیق و پژوهش و تدریس همچنان تكیه بزند و در آستانه هشتمین دهه عمر خود اینچنین شاداب و دل زنده باقی بماند !

تا این كه روزی سر كلاس درس استاد این راز بر ما دانشجویان آشكار شد . بدین سان كه ، استاد هنگامی كه مشغول تدریس اسلایدهای پیچیده و متنوع علمی مربوط به تشخیص های پاتولوژی بود ، ناگهان به اسلایدی رسید كه به كلی با همه چیزهایی كه در دانشكده پزشكی دیده بودیم فرق داشت !؟!

بر روی آن اسلاید تنها یك بیت از حافظ شیراز نگاشته شده بود كه :

تكیه بر تقوی و دانش در طریقت كافریست
راهرو گر صد هنر دارد توكل بایدش

آن گاه استاد مدتی درباره توكل سخن گفت و به ما آموخت كه والاترین و بالاترین قدرت پزشك برای تشخیص و درمان بیماریها تنها توكل به باریتعالی است و دیگر هیچ .

ایمان متعالی و توكل بدون قید و شرط را یكبار دیگر من در ملاقات با پیر تاریخ ایران و پدر تاریخ كرمان ، استاد باستانی پاریزی دیدم . مرد جاودانه ای كه هنوز حتی در دوران كهولت ، استوار و با عظمتی شگرف و ستودنی و بی آلایشی و بی ریایی بی نهایت خود ، . زندگیش را وقف ایران عزیز نموده است . مشاهده بزرگانی چون آرمین ، باستانی پاریزی و .. و توجه به این نكته ظریف كه بسیاری از مراجع تقلید بزرگ و مشایخ صوفیه كه ایمان و ذكر خدا در جزء جزء زندگیشان جاریست ، عمرهای طولانی و پر بركت می كنند. آش كار كننده این مطلب است كه میان ذكر خدا و فزونی طول عمر رابطه تنگاتنگی وجود دارد .

توجیه علمی این موضوع نیز با توجه به فواید پزشكی مختلف نماز ، كه ما در این مجموعه مقالات تنها به فرازهای كوچكی از آن اشاره كرده ایم ، روشن می شود . در این مورد حتی برخی از نویسندگان علت علمی طولانی شدن بی سابقه عمر حضرت صاحب الزمان (عج ) را برای قرنها ، تسلط همه جانبه و كامل ایشان بر مسایل جسمی و روانی بشر ، به حساب می آورند .

و حضرت قائم (عج ) همان بزرگ مردی است كه والاترین حد نماز را به جای می آورد ، نمازی كه پیوسته سزاوار ستایش و سلام ابدی است :

السلام علیك حین تقوم ، السلام علیك حین تقعد ، السلام علیك حین تقراء ، السلام علیك حین تصلی ، السلام علیك حین تقنت ، السلام علیك حین تركع و تسجد ، السلام علیك حین تحلل و تكبر السلام علیك حین تحمدو تستغفر ، السلام علیك حین تصبح و تمسی ، السلام علیك فی اللیل اذا یغشی و النهار اذا تجلی (24)

نكته پانزدهم: تاثیر نماز بر بیماریهای مقاربتی

ان الصلوه تنهی عن الفحشاء و المنكر

( سوره عنكبوت آیه 45 )

با این كه همواره نام “ زیگموند فروید ” بعنوان پزشكی نابغه و اندیشمندی بی نظیر كه با كاوش در عمیق ترین ابعاد روان انسانی ، بانی بزرگترین انقلاب در علم روانپزشكی شد ، بر پیشانی دانش بشری درخشش می كند ، اما برخی خطاهای او و همچنین تعبیرهای نادرستی كه متاخرین او از نظریاتش به عمل آوردند ، منجر به فجایعی جبران ناپذیر در عرصه جوامع گوناگون شد .

فروید می گفت : عقده های جنسی بشر مسبب ركود و عقب ماندگی انسانها در زمینه های مختلف علمی ، اقتصادی ، صنعتی ، فرهنگی و .. است و غربیان با قبول نظریه او از حدود 5 دهه پیش ، و آزاد گذاشتن بی قید و شرط روابط گسترده جنسی بناگاه به رشدی باور نكردنی و جهشی سرسام آور ، در زمینه های گوناگون دست یافتند !؟! (25)

اما در عوض ، آزادی بی حد و حصر جنسی ارمغانهای مرگبار گوناگون نیز برای آنها به همراه داشت كه از آن جمله بیماریهای مختلف مقاربتی از جمله سوزاك و سیفلیس و .. كه در طب امروز با عنوان بیماریهای ( S.T.D) Veneral شناخته می شوند و بخش عمده ای از مراقبت های پزشكی را به خود اختصاص می دهند .

از طرفی بیماری مهلك و مرموز Aids ( ایدز ) را نیز می توان بنوعی جزو این گروه بیماریها به حساب آورد. در بروز همه این بیماریها ، روابط متعدد و نامشروع جنسی با شریك های جنسی گوناگون نقش اصلی را ایفا می كنند . اما اسلام و شكل حقیقی آن یعنی تشیع با این كه با رهبانیت و تجرد به شدت مخالفت می كند ( بر خلاف مسیحیت كاتولیكی و متعصب ) و نسبت به ارضای غریزه جنسی در حد نیاز و در چارچوب مشروع نظر بسیار مساعدی دارد تا جائیكه قانون درخشان “ ازدواج موقت ” را برای بهره وری از این نعمت بزرگ الهی وضع می نماید ـ اما آنجا كه كار این غریزه به فساد كشیده شود و به صورت فحشا(26) بروز نماید ،اسلام برخورد و مقابله قاطع با موارد فتنه را پیشنهاد می نماید و مجازاتهای سخت برای افراد خاطی در نظر می گیرد. از طرفی بسیاری از قوانین اسلامی از جمله “ نماز ” به گونه ای خود بخود و شاید ناخوداگاه ( آن طور كه خدای بزرگ در سوره عنكبوت فرموده است ) انسانهای مومن را از نزدیك شدن به فحشاء بر حذر می دارد كه مثلا “ ضمن مقایسه اجمالی آمار بیماریهای مقاربتی در غرب با جوامع مسلمان ، می توان به این نكته مهم دست یافت . توجیه علمی این قضیه نیز با توجه به تغییر و تحولاتی كه بر اثر نمازهای پنجگانه در ناقلهای عصبی محرك جنسی بوقوع می پیوندد و منجر به مهار شهوت در موارد نامشروع می شود ، قابل بررسی است كه ما در بحث تعادل ناقل های عصبی بدان توجه خاص خواهیم داشت . هر چند كه در این مورد تلقین نیز به عنوان یك توجیه علمی خوب ، مطرح است .

به قول حضرت آیت ا.. خزعلی : “ پسر و دختر جوان كه انگیزه شهوت دارد وقتی كه به نماز شروع كرد و پنج نوبت “ الحمدا.. رب العالمین ” گفت ، یعنی تمام سپاس و ثنای من مال آن كسی است كه مالك بدن و جسم عواطف و احساس ، سلسله اعصاب و قلب و گردش خون من و تمام امكانات و ارزشهای من است ، یك انگیزه قویی در او پیدا می شود . انگیزه ای كه توان مقابله او را در مقابل انگیزه جنسی فزونی می بخشد ” (27)

و به این ترتیب نماز حقیقی ، خود به خود و فعالانه ریشه فساد جنسی و فحشاء را می خشكاند و متعاقب آن آمار بیماریهای مقاربتی را به شدت كاهش می دهد .

نكته شانزدهم: تاثیر نماز بر اعتیاد

امام صادق (ع) :

ای انسان ، تو طبیب خویشتن هستی

هم دردها برای تو بیان شده است

و هم به دوای آن دردها راهنمایی شده ای (28)

اعتیاد بلای سیاه و خانمان سوز بشری در عصر بیگانگی از خود است . دامنه ابتلاء به اعتیاد از وابستگی به مشروبات مرگبار الكلی در كشورهای غربی ( الكلیسم ) گرفته تا اعتیاد به مواد افیونی كه بدبختانه هنوز گریبانگیر جامعه مسلمانان است گسترده است .

گویی ، انسان امروزی برای گم كردن خود و فرار از اضطرابها و افسردگیهای خویش راهی جز وابستگی به صدها نوع ماده ، روانگردان پیدا نكرده است . حال آن كه اگر به مجموع تعداد معتادان به الكل و مواد مخدر در سراسر جهان ، شمار كسانی كه به لهو و لعب های دیگر از جمله قمار و انحرافات جنسی و .. اعتیاد دارند را اضافه كنیم ، به آمار تكان دهنده و وحشتناكی خواهیم رسید كه خبر از افول دردناك ستاره انسانیت می دهد .

با این كه فجایع ناشی از اعتیاد از جنبه هایی مختلف فرهنگی ، اجتماعی ، سیاسی ، اقتصادی و .. قابل بررسی است . اما تنها در بعد پزشكی قضیه می توان به این نكته اشاره كرد كه هر سال بخش عظیمی از توان پزشكی و روانپزشكی كشورها ، مصروف درمان عوارض جسمی و روانی متعدد معتادان و تاثیرات شومی كه خواه ناخواه بر اعضای خانواده شخص معتاد وارد میشود ، می گردد .

هر چند علتهای مختلفی در ابتلای به اعتیاد مطرح شده است ، اما بیشتر تخدیر روان و تجربه تغییر حالات روانی ناشی از سرخوشی و نشئه است كه سبب گرایش به اعتیاد می شود و به این ترتیب ، شخص معتاد از خود می گریزد و دچار خود فراموشی می شود و این درست برعكس جریان مقتدر خودشناسی و معرفت النفس موجود در تعالیم نماز است . نمازگزاران با تكرار دایم آیات هفتگانه سوره حمد ( سبع المثانی ) كه چون حلقه های به هم متصل ، هر كدام راهگشای بعدی می باشد پیوسته سرنوشت خود را مرور می كنند و در مسیر خودشناسی و خود باوری گام بر می دارند و با اعتقاد به إیاك نعبد و إیاك نستعین

از هیچ چیز جز خدا برای التیام دردهای خویش یاری نمی جویند .

و این گونه است كه نماز حقیقی تیشه بر ریشه اعتیاد می زند . به قول اندیشمند شهید و استاد بزرگ مطهری (ره ) :

راز این كه اكثر جانی های دنیا معتاد به یك سلسله سرگرمیهای خیلی شدید از قبیل مصرف تریاك و هروئین و مشروبات الكلی و قمار هستند ، این است كه می خواهند از خودشان فرار كنند. مثل این كه درونشان پر از مار و پر از عقرب است و دایم او را می گزند و این اعتیاد ها مانند مرفینی است كه به انسانی كه از شدت درد می نالد تزریق می كنند ، تا درد را احساس نكند ، این بدبختی بزرگی است كه انسان نتواند خودش را آنچنان بسازد تا بتواند با خودش خلوت كند .

بر عكس بیشتر اهل صلاح و تقوی و اخلاق ( نمازگزاران ) و آنهایی كه ندای وجدانشان را همیشه می شنوند ، معتاد به اینها نیستند و از هر چه كه آنها را از خودشان منصرف می كند فرارمی كنند ، دلشان می خواهد ، خودشان باشند و در خودشان فكر كنند . چون عالم درونشان از عالم بیرونشان واقع سالم تر است (29)

نكته هفدهم: تاثیر نماز بر وسواس های فكری

امام صادق (ع) :

شیطان ، به وسیله وسواس نمی تواند بر ضرر بنده خدا كاری بكند

مگر آن كه بنده از یاد خدا اعراض كرده باشد .(30)

وسواس ( Obsession) از قدیمی ترین اختلالات شناخته شده روانی است كه بین مردم از شیوع نسبتا بالائی ( حدود دو درصد جامعه ) برخوردار است (31) وسواس را امروزه در دو عنوان كلی وسواس فكری ( مانند احتیاط یا تنفر مربوط به ترشحات و مواد دفعی بدن ، ترس از وقوع اتفاقات وحشتناك مثل آتش سوزی و مرگ و .. ) و وسواس عملی

( مانند شست و شوی دست ، استحمام ، آرایش مفرط ، امتحان درها و قفلها ، مرتب و منظم كردن ، احتكار و جمع آوری و .. ) طبقه بندی می كنند .(32)

موضوع سخن امروز ما وسواس فكری است كه می تواند مشكلات متعدد و مسایل آزار دهندة بسیاری را برای شخص مبتلا و اطرافیانش به همراه داشته باشد . در این حالت شخص مبتلا ممكن است تصاویری ذهنی به شكل صحنه های وحشتناك و ناراحت كننده بسیاری داشته باشد كه هر چه بیمار سعی در مقاومت در مقابل آنها دارد ، نمی تواند از آنها خلاص شود این وسوسه فكری از موضوعات بسیار كلی مانند سؤال ذهنی درباره اینكه : چه كسی خدا را آفریده ؟ هدف از زندگی چیست ؟ و .. گرفته تا افكار گناه آلوده جنسی و ترسهای مرضی و .. متفاوت است و تقریبا همه این افكار بیمار را در وضعیت وحشتناكی قرار می دهند .

اما درست برخلاف آنچه كه در مورد شخصیتهایی مثل جان بانی یان ( خطیب و مؤلف انگلیسی در قرن هفدهم ) كه به شدت از افكار وسواسی در ارتباط با خدا و مذهب رنج می برد . به نظر می رسد ، مذهب و شكوهمندترین جلوه آن یعنی نماز می توانند در زدودن وسواس فكری نقش بسیار مهمی بازی كنند .

گواه این موضوع نیز یادآوری این مساله است كه در منابع اسلامی وسواس پدیده شناخته شده ایست و به آن به عنوان وسوسه ای از سوی شیطان اشاره می شود . به عنوان مثال در كتاب اصول كافی ( باب عقل و جهل ) آمده است : در نزد امام صادق (ع) شخصی را به عقل و درایت نام بردند و گفتند او وسواس دارد ، حضرت فرمود : چگونه عاقل است كه شیطان را اطاعت می كند ؟

در این مورد حتی منابع اسلامی از قول معصومین (ع) روشهای متعددی را برای پیشگیری و درمان وسواس پیشنهاد كرده اند ، كه از آن جمله بهره از ادعیه و اذكار خاصی از جمله ( لا اله الا ا ) و ( لا حول و لا قوه الا باا ) می باشد كه در حقیقت ما حصل همه آن روشها را می توان در ذكر خدا خلاصه كرد .

در منابع علمی جدید ، برای متوقف كردن افكار وسواسی ، علاوه بر درمانهای دارویی و حتی قبل از آن درمانها ، از روشهای خاصی استفاده می شود كه مهمترین آنها روش توقیف فكر نام داد و بدین ترتیب است كه از بیمار خواسته می شود كه به طور عمد افكار وسواسی خود را آزاد بگذارد و در این بین ناگهان درمانگر با صدای بلند و بیزار كننده ، فریاد می زند : ایست !؟! به نظر می رسد این عمل جریان فكر وسواسی را متوقف می كند .(33)

با این وصف برخی از اذكار و توجهات حین نماز نه تنها به این قبیل روشها قابل مقایسه است ، بلكه بسیار موثرتر به نظر می رسد .

استفاده زبان و ذهن از ذكر غیر المغضوب علیهم و الضالین كه جدائی راه مؤمن را از ابلیس و شیطان نشان می دهد دست كم ده بار ، طی نمازهای یومیه و فیض بردن از سوره مباركه ناس بعد از حمد ، بخصوص توجه آیات شریفه من شر وسواس الخناس الذی یوسوس فی الصدور الناس به عنوان عواملی قدرتمند در توقف افكار وسواسی مطرحند .

همان طور كه اشاره شد ائمه معصوم (ع) كه پزشكان حقیقی بشرند ، برای دوری از وسواس ذكر خدا را پیشنهاد كرده اند و این فرمان الهی است كه برای ذكر من نماز را به پا دارید ( اقم الصلوه لذكری ).

نكته هجدهم: تاثیر نماز بر وسواس های عملی

در شماره گذشته از تاثیر نماز بر وسواس فكری سخن گفتیم و اینكه به نكته ای پیرامون وسواس عملی می پردازیم كه نمونه های آشنای زیادی از آن را می توان در جامعه اطراف پیدا كرد . از جمله این نمونه ها می توان به افرادی اشاره كرد كه گرایش به انجام مكرر فعالیتهایی معین مثل شستشو و نظافت دارند و حتی پس از بارها شستشو و آب كشیدن همچنان نسبت به پاك شدن شی مورد نظافت شك دارند !

یا كسانی كه هیچوقت از موثر بودن استحمام یا صحت غسلهایشان مطمئن نیستند ، و یا خانمهایی كه به شكل مبالغه آمیز آرایش می كنند یا لباسی را بارها می پوشند و در می آورند . اما سرانجام باز هم نسبت به زیبا شدن خود شك دارند ! یا افرادی كه میل نامعقول و اجباری نسبت به شمارش یا جمع آوری اشیاء یا مرتب و منظم بودن افراطی و غیر متتظره دارند یا كسانی كه در مورد این كه آیا فلان كار را انجام داده اند ( مثلا كلید برق را خاموش كرده اند ؟ یا شیر آب و گاز را بسته اند ؟ ) دائما دو دل هستند و..

با این كه نقل سرگذشت های بامزه این قبیل افراد نمونه های برجسته ای از ادبیات طنز دنیا را به خود اختصاص می دهد و یا حتی عده ای از شخصیتهای علمی جهان را مبتلا به این بیماری دانسته اند اما روشن است كه زندگی این قبیل افراد برای خود و اطرافیانشان گاهی تا چه حد غیر قابل تحمل و ناراحت كننده می شود. بدین ترتیب لزوم توجه خاص به منظور رفع این عارضه و مقابله با آن از مباحث ویژه روانشناسی و روانپزشكی امروز به شمار می آید .

بخصوص كه وسواس ( فكری و عملی ) در ارتباط نزدیك با بیماریهای دیگر روانی نیز می باشد . بعنوان مثال : معلوم شده است كه یك پنجم از موارد حالتهای وسواسی نشانه های افسردگی و یك هشتم نشانه های اضطرابی دارند . (34)

علیرغم این كه اسلام ، آیین نظم و ترتیب و مسلك پاكیزگی و طهارت است ، اما آنجا كه كار به افراط و مبالغه می كشد و پدیده ای از عدل دور می گردد ، اسلام (بخصوص تشیع) آن پدیده را مذموم تلقی می نم اید و برای نزدیك نمودن آن به تعادل راه حل عملی پیشنهاد می كند . از جمله این افراط ها وسواس است . (35) كه گفتیم به عنوان وسوسه ای از سوی شیطان در تعالیم اسلامی نام برده می شود و بخش قابل توجهی از تعالیم اسلامی و بخصوص نمود برجسته آن یعنی نماز به زدودن و سواس از زندگی انسانها اختصاص دارد.

چنانچه مروری بر آداب طهارت در رساله های فقهی علماء شیعه داشته باشیم ، متوجه می شویم ، كه بسیاری از دستورات توجه به شك های وسواس آمیز در مورد طهارت جسم یا لباس را باطل اعلم كرده اند ، مثلا اگر شخصی شك كند كه وضویش باطل شده یا نشده است ، باید بنا را بر باطل نشدن آن بگذارد ، یا آن كه اگر شك كند لباسش نجس یا پاك است بنا را بر پاك بودن لباس می گذارد .

این دستورات در آداب نماز نیز به همین گونه است ، بعنوان مثال از جمله شكیاتی كه هرگز نباید بدان اعتنا نمود ، شك كثیر الشك ( كسی كه زیاد شك می كند ) است . یا این كه در بسیاری از سایر شكیات نماز ( مثلا شك بین 3 و 4 ركعت ) باید برای پرهیز از وسواس بنا را به یك طرف شك گذاشت و بدان عمل نمود .

بدین ترتیب آموزشهای نماز ، بسی قدرتمندتر از روشهای معمول در علم غرب ( مثل روش حساسیت زدایی تدریجی ) در زدودن وسواس مطرحند ، چرا كه انسان نمازگزاری كه در شبانه روز بارها به تعالیم ضد وسواس توأم با نماز گردن می نهد ، در زندگی روزمره خود ، قطعا دور از وسواس خواهد زیست .

نكته نوزدهم: تاثیر نماز بر شیوع خودكشی

( واستعینوا بالصبر و الصلوه .. )

سوره مباركه بقره / آیات شریف 445 و 153

قدمت “ خودكشی ” به اندازه قدمت خود انسان است . در سراسر تاریخ مكتوب بشر ، به اقدام انسان برای از میان بردن خود اشاره شده است . (36) كه از آن جمله می توان به داستان خودكشی “آژاكس ” در ایلیاد هومر اشاره كرد .

تقریبا هیچ جامعه ای را نمی توان یافت كه اقدام به خودكشی در آن بوقوع نپیوندد. توجه كنید كه “ اقدام به خودكشی ” با “ خودكشی موفق ” تا حدودی متفاوت است ، بعنوان مثال ثابت شده است كه خودكشی های جدی و مصمم كه معمولا از روشهای جدی و خشونت آمیز ( مثل پرت كردن خود از ساختمانهای مرتفع ، پریدن زیر قاطر ، حلق آویز كردن ، بریدن رگ یا استفاده از گلوله و ..) صورت می گیرد ، عمدتا در مردها و در سنین بالا و با موفقیت بوقوع می پییوندد.

در عوض “ اقدام به خودكشی ” به شیوه تهدید آمیز یا نمایشی و با استفاده از روشهای كم خطر تر مثل مصرف دارو ، بیشتر در خانمها و در سنین جوانی شایع است و كمتر به موفقیت می انجامد . هر چند كه در موارد تهدید و اقدام نمایشی به خودكشی نیز باید مساله را كاملا جدی گرفت . چرا كه 70 تا 80 درصد كسانی كه خودكشی موفق می كنند ، قبلا نیت خود را با كسی در میان گذاشته اند كه البته مورد توجه قرار نگرفته است .(37)

در هر صورت آن چه كه برای ما مهم است ، دلایل اقدام به خودكشی یا خودكشی موفق است كه عمدتا به سه گروه تقسیم می شوند :

1. زمینه هایی روانی

2. زمینه های اجتماعی .

3. بحرانهای شخصی و اتفاقاتی كه ایجاد فشار روانی می كنند (38) .

درباره زمینه روانی ، یك بررسی آماری در آمریكا پیرامون خودكشی نشان داده است كه : 72 درصد خودكشی های موفق به علت بیماری افسردگی ، 13 درصد به علت می بارگی ( الكلیسم ) ، 8 درصد به علت سایر بیماریهای روانی و 7 درصد بدون هیچ زمینه قبلی یا بیماری روانی خاص بوقوع پیوسته اند . بررسیهای مشابه وجود اختلالات شخصیت توأم با اعتیاد به الكل و یا مواد مخدر را در اقدام كنندگان به خودكشی و كسانی كه موفق به خودكشی می شوند نشان می دهد .

اما از جمله زمنیه های اجتماعی موثر در خودكشی ، به انزوای اجتماعی ( ناشی از پیری ، بازنشستگی ، تغییر منزل و گسستن پیوند از خانواده و .. ) اشاره شده است .. بعنوان مثال آسیب پذیرترین گروه مردان پیری شناخته شده اند كه بر اثر بازنشستگی از كار و تقلیل روابط اجتماعی و كم شدن یا از دست دادن درآمد در آنها باعث ایجاد احساس از دست دادن موقعیت در جامعه وفقدان هدف در زندگی فردی شده است كه ممكن است منجر به احساس بی ارزشی و افسردگی گردد و در نهایت به خودكشی منجر شود.

در میان بحرانهای شخصی ( سومین گروه ) نیز فشارهای روانی ناشی از داغدیدگی ، فشار مالی و قانونی و وجود بیماری در خانواده حائز اهمیت بیشتری شناخته شده اند .(39)

با مرور كلی و گذرایی كه بر عوامل ایجاد خودكشی انجام دادیم ، نقش “ نماز ” در تخفییف یا از بین بردن كامل هر یك از عوامل قابل بررسی است . درباره تاثیر ایمان و “ نماز ” بر زمینه های روانی ، می توانیم به تاثیر عمده نماز در زدودن افسردگی و ایجاد امید و انگیزه زندگی در افراد اشاره نمود و این غیر از عوامل درونی و ناقل های عصبی شیمیایی ضد افسردگی است كه توسط نماز فعال می شود و ما در نكته دوم از این مجموعه مقالات بدان اشاره نموده ایم .

بعلاوه واضح است كه نمازگزار واقعی را با “ می و افیون ” ( كه عوامل محرك دیگری در تحریك به خودكشی هستند ) ، میانه ای نیست . در مورد تاثیر نماز بر رفع اختلالات شخصیت نیز در آینده طی چند نكته سخن خواهیم گفت .

ما در زمینه های اجتماعی از جمله انزوای سالخوردگان نیز تاثیر نماز نمود بارزی دارد ، دیدگاه معنوی و آآخرت گرای نمازگزار سبب می شود ، كه به دوران پیری خویش ، بعنوان فرصتی از آخرین فرصتها برای تجدیید میثاق با پروردگار خویش و توبه و رهایی از گناهان بنگرد و درست به همین دلیل است كه پای ثابت مسجد های ما را پیران و خردمندان تشكیل می دهند .

گو این كه جامعه اسلامی و نمازگزار روابط توأم با احترام و ارزش را با این گروه افراد بواسطه سابقه اسلامی شان از ضروریات می داند .

اما در بعد بحرانهای شخصی ، مثلا در مورد داغدیدگی ، باز هم دیدگاه معاد نگر و تكرار “ مالك یوم الدین ” توسط نمازگزار او را به طور كلی ، حتی از فكر خودكشی نیز دور می سازد . چرا كه دیدگاه معاد نگر نمازگزار سخن مولای متقیان جهان حضرت علی (ع) را به یاد می آورد كه فرمودند : “ گمان كنید این شخصی كه مرده است ، به مسافرتی دور و دراز رفته است و اگر روزی او از سفر باز نگردد ، شما برای دیدارش به همان سفر دور و دراز خواهید رفت ”

به این ترتیب واكنش نشان دادن در مقابل داغدیدگی و سایر بحرانهای شخصی ، آن هم به شكل خودكشی در مورد مسلمان نمازگزار به كلی بعید به نظر می رسد . بخصوص كه “ صبر و صلوه ” قدرتمندترین دستاویزهای انسان در بحرانهای زندگی ، به حساب می آیند . به قول رهبر عظیم الشأن انقلاب : انسان در هر شرایطی به نماز محتاج است و در عرصه های خطر محتاج تر ” .


منبع : سایت مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن