تبلیغات
حی علی الصلاة - نکات پزشکی پیرامون نماز (3)

نکات پزشکی پیرامون نماز (3)

نویسنده: محمد حسین گلستانی سه شنبه 1 اردیبهشت 1394 ساعت 04:02 ب.ظ نظرات

نكته بیستم: تاثیرنماز بر انحرافات جنسی

ان الصلوه تنهی عن الفحشاء و المنكر

سوره مباركه عنكبوت آیه 45

انحرافات جنسی از دردناك ترین مشكلات بشر در آستانه قرن بیست و یكم است . بررسیهای كینزی در سال 1948 نشان داد كه از هر 100 مرد آمریكایی 4 مرد منحصرا همجنس خواه هستند ، یعنی كوچكترین تمایلی به جنس مخالف ندارند !؟! این در حالیست كه گروههای پر تعداد دیگری از این 100 نفر ، همجنس را بر غیر همجنس ترجیح میدهند یا تفاوتی بین همجنس و غیر همجنس برایشان نیست و یا با این كه به غیر همجنس متمایلند ، بطور اتفاقی یا بیش از اتفاقی همجنس بازی نیز می كنند . بدین ترتیب این آمار نشان می دهد ، بیش از 3/1 مردان آمریكایی بعد از سالهای بلوغ خود همجنسی بازی كرده اند و حداقل نصف این آمار در مورد زنان آمریكایی نیز ، صادق است .(40)


تازه این آمار مربوط به زمانی است كه تفسیر غلط از نظریات فروید و انحراف از آن ، گسترش چندانی پیدا نكرده بود . بدیهی است پس از گذشت چند دهه باید هم همجنس بازها به جایی رسیده باشند كه در پارلمان آمریكا برای خود نماینده داشته باشند و كمیسیون تشكیل دهند .

جالب اینجاست كه برخی منابع علمی روانپزشكی ، حتی این تمایل را در برخی كاملا بهنجار و در افراد طبیعی با شخصیت پایدار و عاری از هر گونه نشان روانی و با انطباق خوب از نظر اجتماعی توصیف كرده اند !(41) با این اوصاف اگر همجنس بازی و لواط انحراف جنسی نیست ، می توان حدس زد ، كه انحرافات جنسی در قاموس غرب دیگر چه واویلایی است !؟!

بچه بازی ، نمایش اعضای جنسی ، سادیسم و مازوخیسم جنسی ، مبدل پوشی ، خود ارضایی ، نظر بازی ،حیوان دوستی ، مرده دوستی و نمونه های بسیار متعدد دیگری كه قداست قلم مانع از توصیف آنهاست ، همگی نمونه هایی از مهار گسیختگی و سقوط فاجعه آمیز غرب در قهقرای فساد جنسی و فحشاء به شمار می آیند .

بدین ترتیب انحرافات جنسی صرفنظر از مشكلات اجتماعی ، فرهنگی ، خانوادگی و .. كه ایجاد می كنند تنها در بعد پزشكی و آن هم جدای از نتایجی كه در بروز بیماریهای جسمی ماند بیماریهای مقاربتی بر جای می گذارند ، به خودی خود ، از بزرگترین مشكلات پزشكی بشر امروز به حساب می آیند.

این در حالیست كه در جوامع اسلامی ، قرنهاست كه نماز فعالانه و مقتدرانه بسان یك منجی از هر حیث قابل اطمینان ، دامان مدد جویندگان از خویش را از هر گونه فحشاء و انحراف جنسی پاك و مصون داشته است .

آیین اسلام با ترغیب هایی متعدد به امر ازدواج و بخصوص با وضع قانون مقدس ودرخشان ازدواج موقت ( كه با وجود آنكه از موارد اساسی اختلاف شیعه و سنی است ، دركشور شیعه مذهب ما نیز بسان ممالك اهل سنت به فراموشی محض سپرده شده است ) از هر جهت انسان را برای ارضای غریزه نیرومند جنسی ، از طریق مشروع راهنمائی می كند . آیات متعدد سوره های نور ، احزاب ، بقره . نساء و .. بهترین گواه برای این موضوع است .

اما علاوه بر تحریك همه جانبه اسلام برای ازدواج و حتی سهل نمودن آن مثلا با وضع قانون متعه ( برای ریشه كن كردن موانع اقتصادی ازدواج ) و علاوه بر مجازاتهای سختی كه برای منحرفین جنسی در نظر گرفته شده است ، سایر قانونهای اسلامی به گونه ای ارایه شده اند كه چنانچه حتی شخص بدلایلی از ازدواج باز ماند ، هرگز به فساد و انحراف آلوده نشود و در رأس این قانونها ، فریضه نورانی “ نماز ” است .(42) نمازگزار با امداد از “ نماز ” توانایی كنترل غرایز خود را افزونی می بخشد و آتش سوزاننده و پر لهیب فحشاء را كه چه بسا ممكن است به انحراف جنسی بیانجامد به آب عفاف ، سرچشمه گرفته از “ نماز ” خاموش می كند.

نكته بیست و یكم: تاثیر نماز بر احساس امنیت روانی

پس كدامیك از دو دسته مردم سزاوار به امنیت اند ( بگویید ) اگر می دانید ! ( بگو ) : كسانی كه ایمان آورده اند و ایمان خود را به ستم نیامیخته اند .

( سوره مباركه انعام ـ آیه شریفه 82)

هر چند كه در پزشكی و زیست شناسی امروزی واژه استرس به معنی هایی متفاوتی به كار می رود ، اما بر اساس تعریف هانس سلیه ( روانشناس مشهور ) استرس در پزشكی و روانپزشكی معمولا اشاره به موقعیت های روانی و اجتماعی متنوعی دارد كه قادر به ایجاد بیماریهای جسمی و روانی و سایر اختلالات رفتاری است .

مطالعات هاروی برنر ( محقق برجسته استرس ) نشان می دهد كه آمار مرگ و میر ، بیماریهای جسمی ، خودكشی و دیگركشی ، پذیرش به بیمارستانهای روانی و زندانها و.. در میان افرادی كه در معرض استرس های گوناگون بوده اند ،، به مراتب بیشتر از افراد عادی است .

از آنجا كه زندگی انسانها در عصر حاضر ، با استرس های بسیار متعدد و گوناگونی همراه شده است و با توجه به این كه لازمه زیستن و تداوم زندگی سازش پذیری و مقاومت در برابر استرس هاست ، لزوم برخورداری انسان از وسایلی كه درجه مقاومت او را در مقابل استرس ها افزایش بخشند و احساس آرامش و امنیت روانی را در وجود او حكمفرما سازند ، بوضوح احساس می شود .

چنانچه با دقت كافی و استناد به شواهد آماری به مكانهایی كه استرس های متعدد زندگی كار افراد را بدانجا می كشاند ( مكانهایی مثل مطب پزشكان ، بیمارستانهای جسمی و روانی ، قبرستان جوانمرگ ها !؟! ، زندانها و .. ) سری بزنیم متوجه می شویم كه تعداد مذهبی ها ، در مقایسه با غیر مذهبی های حاضر در این قبیل جاها بسیار متفاوت است .

بعنوان مثال در كشور خودمان 90% محكومان زندانها را افراد بی نماز تشكیل می دهند . یا مثلا آمار بیماران بستری در بیمارستانها كه با نماز بیگانه اند به طرز باورنكردنی بیش از اشخاص مقید به نماز است .

این موضوع نه فقط در كشورهای مسلمان ، بلكه در سرتاسر جهان عمومیت دارد . بعنوان مثال : بررسی جوامع هوتری‌” در آمریكای شمالی حاكی از آن بود كه بروز اختلال روانی در آنها كمتر از سایر افراد جامعه است . جوامع هوتری نسبتا پایدار و منزوی هستند و در شرایط آرام كشاورزی و با عقاید دینی استوار زندگی می كنند .

بدین ترتیب می توان با فیلسوف بزرگ قرن اخیر لیمان هم عقیده بود ، آنجا كه گفته است : دین و مذهب در زندگی به انسان اطمینان و تكیه گاه روحی می بخشد .” با این اوصاف نماز بعنوان برجسته ترین چهره ایمان ، نقش بزرگی در ایجاد امنیت روانی و توانایی مقابله با استرس ها در انسان ایفا می كند و اگر به یاد آوریم كه بیش از 60% مراجعه كنندگان به بیمارستانهای عمومی ، در واقع از یك مشكل روانی رنج می برند و بیماریهای ( روان تنی ) در طب نوین روز به روز جایگاه مهمتری پیدا می كند ، می توانیم از دریچه تازه ای از نقش نماز در بیماریهای جسمی سخن بگوییم .

پس با این دیدگاه ، در چند شماره آینده به بررسی تاثیرات نماز بر برخی اختلالات مورد بحث در طب روان تنی خواهیم پرداخت .

نكته بیست و دوم: تاثیر نماز بر بیماریهای تیروئید

در اصطلاح لغوی مردم كرمان ( بویژه در گویش سیرجانی ) ، از بیماری گواتر تیروئید با عنوان غمباد ( غم + باد ) نام برده می شود . چرا كه تجربه به آنها نشان داده است این بیماری كه تظاهر عمده آن به صورت بزرگی منتشر غده تیرویید است بیشتر در اشخاصی بروز می كند كه در معرض غم و غصه و ناراحتی بیشتری در طول زندگی خود بوده اند !

این باور قدیمی كرمانیان ، توسط منابع علمی جدید نیز تا حدودی تأیید می شود . چرا كه طی سالیان دراز ، پزشكان بروز پركاری تیرویید را متعاقب ناراحتیهای هیجانی ، استرس و شوك های مختلف ، گزارش كرده اند . استرس های هیجانی متفاوتی ممكن است با بروز پركاری تیرویید ، عمراه باشد . مثلا داغدیدگی ، گرفتاریها و بحرانهای زناشویی ، نگرانی های خانوادگی و مال ، تصادف و غیره (43)

هر چند كه عوامل مختلفی ، بصورت پدیده های زنجیره ای و پی در پی ، در تیرویید ، بیماری ایجاد می كنند . ولی شواهد قوی نشان میدهد كه استرس های روانی ـ اجتماعی و گرفتاریهای هیجانی می تواند اثر آشكار ساز در شروع بیماری داشته باشد .

بنابراین هر عاملی كه سبب تخفیف و كاهش استرس ها شود ، می تواند بعنوان پیشگیری كننده از برخی بیماریهای غده تیرویید مطرح گردد .

تلقین های امید بخش و زندگی ساز توأم با نماز (44)- كه در صورت حضور قلب و توجه به مفاهی م نماز تجلی می كنند ، به نمازگزار حس همه جانبه امنیت روانی را هدیه می دهد كه در شماره گذشته به اختصار پیرامون ، آن سخن گفته ایم . در اینجا نیز بد نیست اشاره كنیم ، در پاییز 1994 یك پزشك محقق آمریكایی به نام ارنست ـ لی ـ رسی پس از سالها تحقیق به پیشنهاد مقوله ای به نام پزشكی انسانی پرداخته است كه در آن احساس بعنوان پل ارتباطی میان جسم و روح معرفی شده است .

بدین معنا كه این محقق آمریكایی و همكارانش به اثبات رسانده اند كه روان از طریق تصورات و احساسات انسان بر ریو ژن ها تاثیر می گذارد و انقلاب نوین كه متحول كننده عرصه علم خواهد بود ، ورود احساس و روان در دنیای پزشكی است . (45)

بدین ترتیب روح و روان قدرتمند نمازگزار میتواند پیشگیری كننده و حتی درمانگر بسیاری از بیماریهای جسمی ( از جمله بیماریهای تیرویید ) باشد .

نكته بیست و سوم: تاثیر نماز بر سكته های قلبی ومغزی

سكته قلبی شایعترین علت مرگ و میر در ایالات متحده آمریكا و سایر ممالك سنعتی است . (46)

این شیوع بالا در كشور ما نیز صدق می كند . بعلاوه سكته مغزی كه به عللی تقریبا مشابه سكته قلبی ایجاد می شود نیز عامل مهمی در مرگ و بروز ضایعات متعدد روانی و جسمی ، در ممالك مختلف به حساب می آید .

هر چند كه عوامل متعدد و گوناگونی ، بعنوان علل ایجاد كننده سكته شناسایی شده اند ، اما در این میان تاثیر روان بر ایجاد هر كدام از آن علل ، منجر به این شده است كه امروز سكته ها را بعنوان قسمتی از اختلالات روانی تنی ( بیماریهایی كه بر اثر تاثیر روان بر جسم ایجاد می شوند ) بشناسیم .

مطالعات فلاندر زانبار در سال 1936 و مطالعات تكمیلی پزشكان دیگر در سالهای بعد تا كنون ، این فرضیه را مسلم كرده است ، كه بین تیپ شخصیت افراد و بروز سكته قلبی و مغزی در آنها رابطه تنگاتنگی وجود دارد ، بعلاوه این نكته نیز امروزه از مسلمات است كه استرس های مداوم و طولانی با ایجاد شرایط خاص ، در رگهای خون دهنده به قلب و مغز ، زمینه را برای بروز سكته در این اعضاء مساعد می سازد .

در این باره ، بسیاری از مؤلفین گزارش داده اند كه در موارد بسیار زیادی ، فشارهای شدید حرفه ای ، نگرانی خانوادگی یا مالی ، افسردگی و خستگی مقدم بر بروز سكته های قلبی وجود داشته است . این مولفین نشان داده اند كه سطح كلسترول ( چربی حیوانی ) در خون افرادی كه تحت فشار فكری هستند بالا می رود و احتمال بروز لخته های منجر به سكته در رگهای قلب بیشتر می شود . متخصصین دیگر نیز یكی از مهمترین عوامل منجر به سكته مغزی را ، تنش های هیجانی كه در پاسخ به گرفتاریها ، كشمكش های روانی و استرس ها ، بوجود می آید ، ذكر نموده اند . (47)

بر این اساس حتی برای درمان مبتلایان به سكته كه جان سالم بدر می برند . علاوه بر درمانهای طبی مختلف ، استفاده از داروهای روانپزشكی و حتی روان درمانی و رفتار درمانی نیز . توصیه می شود . (48)

با این اوصاف ، توجه به این نكته مهم است كه هر عاملی كه سبب تخفیف استرس ها وایجاد امنیت روانی در شخص گردد و هر عاملی كه بتواند در برقرار كردن شخصیت متعادل در افراد موثر واقع شود ، خواهد توانست تاثیر چشمگیری بر كاهش میزان سكته های قلبی و مغزی بگذارد .

ما در شماره های مختلف این مجموعه نوشتار ، از احساس امنیت روانی ، كه بر اثر نماز برای انسان حاصل می گردد و نقش حفاظتی كه نماز در مقابل اضطراب ها و استرس های حاد و مزمن زندگی ایفا می كند ، سخن گفته ایم و خواهیم گفت . بعلاوه طی شماره های آینده راجع به تاثیر نماز بر اختلالات شخصیت و نحوه ای كه نماز از آن طریق شخصیتی باثبات و متعادل ایجاد می كند ، به بحث مختصری خواهیم پرداخت .

با عنایت به مجموعه مباحث مذكور و با توجه به این كه دانستیم در بروز سكته های قلبی و مغزی ، علاوه بر این كه تیپ شخصیت افراد ، نقش مهم دارد ، استرس های حاد و مزمن زندگی نیز ایفای نقش موثر می كنند ، می توانیم به این نكته درخشان دست یابیم كه نماز با ایجاد ثبات در شخصیت و ایمنی بخشی در مقابل استرس ها ، ریسك ابتلا به سكته های مغزی و قلبی را به شدت كاهش می دهد .

نكته بیست و چهارم: تاثیر نماز بر زخمهای گوارشی

زخم معده و زخم اثنی عشر از شایعترین موارد مراجعه به پزشكان داخلی و جراحان ، به حساب می آید كه در بروز این مشكلات ، عوامل مختلفی ، دخیل دانسته شده است ، از جمله این اواخر وجود نوعی میكروب خاص (49) را در دستگاه گوارش عده زیادی از مبتلایان به زخمهای گوارشی ، در این مورد موثر می دانند .

اما اعتقاد عامیانه ای در فرهنگ ایرانی وجود دارد ، كه مثلا وقتی مادرها یا مادربزرگ ها ، از شلوغی و آزار بچه ها و نوه های خویش ، به ستوه می آیند ، خطاب به آنها می گویند : بس است دیگر ! از دست تو زخم معده گرفتم !؟!

كه صحت این صحبت عامیانه یعنی وجود ارتباط میان غم و غصه و بروز زخمهای گوارشی ، توسط منابع علمی جدید كاملا تایید می شود : مشاهدات بالینی طی سالیان دراز نشان داده است ، كه علایم زخمهای گوارشی ممكن است در اثر تغییرات هیجانی بیمار یا تجربه شرایط استرس زای مختلف ، شروع و یا تشدید شود (50)

در راستای این فكر ، مطالعه ای كه روی هزاران نفر از افراد خوانده شده برای خدمت سربازی در ایالات متحده آمریكا ، انجام گرفته است ، نشان می دهد كه زخمهای گوارشی بیشتر در افرادی پیدا می شوند كه نه تنها میزان ترشحات معدی ( بخصوص اسید معده ) در آنها بالاتر از حد طبیعی است ، بلكه دچار برخی واكنشهای هیجانی را در آنها برای ایجاد زخم گوارشی پدید می آورد .(51) در این مورد فرانس الكساندر به ترسیم شخصیت های خاصی از نظر روانی می پردازد كه بروز ، زخم های گوارشی ، اكثرا در آنها اتفاق می افتد.(52) و به این ترتیب این مجموعه نكات را باید در ایجاد تسكین روانی در مبتلایان به زخمهای گوارشی ، در نظر داشت .

با این اوصاف می توان توجه كرد ، كه عوامل تسكین بخش روان ، ( به خصوص درصدر آنها عوامل مذهبی ) می توانند نقش عمده ای در كاهش دادن زمینه ابتلا به زخمهای گوارش ایفا كنند و در این مورد در كشور ما جای تحقیق ها و پژوهش های جامع آماری ، كه به مقایسه معنی دار میان نمازگزاران و تارك الصلوه ها ، در مورد میزان ابتلا به بیماریهای مورد بحث ، در طب روان تنی ، از جمله زخمهای گوارشی بپردازند ، به شدت خالی است .

اما آنچه كه با استناد به شواهد نظری می توان استنتاج كرد ( یعنی با روشی كه نویسنده این مجموعه مقالات با توجه به امكانات محدود خود ، ناگزیر بدان بوده است ) این است كه نماز به عنوان یك واكسن قدرتمند در ایمنی بخشی در مقابل استرس ها و ناملایمات زندگی و ایجاد احساس امنیت روانی در اشخاص و به علاوه از آن مهمتر با ایجاد ثبات در شخصیت و برقرار كردن تعادل روانی ، می تواند ، اثر شگرفی بر همه مشكلات جسمی ، كه به شدت زیر نفوذ تاثیرات روانی ، هستند بگذارد ، كه ما نمونه هایی از این مشكلات را طی شماره های اخیر ، بررسی كرده ایم .

نكته بیست و پنجم: تاثیر نماز بر بیماری آسم

“ آسم ” یكی از شایعترین بیماریهای انسان است ، به طوریكه شیوع آن در طب اطفال ، 5 تا 10 درصد كل كودكان تخمین زده می شود .” (53) كه این بیماری در بسیاری از آنها تا بزرگسالی نیز ادامه پیدا می كند . بدین ترتیب كمتر كسی است كه در دوران زندگی خود با بیماران مبتلا به آسم ، برخورد نكند و شاهد مشكلات مختلف آنان از جمله تنگی نفس ، سرفه مداوم ، خس خس سینه و .. كه گاهی به صورت حمله های شدیدی بیماری تظاهر می كنند نباشد.

مطالعات علمی جدید بر گروههای سنی مختلف مبتلا به آسم ، نشاندهنده آن است كه در ایجاد بیماری آسم ، سه عامل برجسته ، مهمترین نقش را ایفا می كنند ، كه این سه عامل عبارتند از :

1. میكروبهایی كه وارد دستگاه تنفسی انسان می شوند ( عفونتها ) 2

2. . عوامل حساسیت زا ، از جمله گردو غبار ، دود سیگار ، گرده گیاهان ، كه در مورد اشخاص مختلف ،ممكن است این عوامل مختلف باشند .

3. مسائل روانی از جمله اضطراب ، عصبانیت ، غم ، شادی ، تحقیر ، خنده و حتی انتظار خوشایند شركت در یك محفل اجتماعی مطلوب و به طور كلی استرس های حاد و مزمن.

اما نقش عوامل روانی از دیدگاه دیگری نیز ، توجه پزشكان را به خود جلب نموده است و آن “ تاثیر تلقین بر آسم ” است ، چرا كه در برخی از موارد تلقین می تواند ، موجب تسكین حمله های آسم شود :‌“ یك مثال مشهور در این مورد ، مربوط به پزشكی است ، كه مبتلا به آسم بود و برای گذراندن تعطیلات آخر هفته ، به هتل دورافتاده ای ، در یك منطقه ییلاقی رفته بود ، در نیمه های شب او با یك حمله شدید آسم از خواب بیدار شد و كورمال كورمال به جستجوی كلید لامپ برق بر آمد و وقتی كه از پیدا كردن آن عاجز شد ، ناامیدانه كفش خود را برداشت و قصد پنجره را كرد و وقتی وجود شیشه ای را احساس كرد ، آن را شكست و نفسهای عمیقی كشید و حمله آسمی او متوقف شد و شب آرامی را گذراند ولی صبح روز بعد ، او با وحشت زیاد ، دریافت كه بجای پنجره آینه را شكسته است !”

با توجه به این قبیل شواهد است كه می توان آسم را نیز جزو بیماریهای مورد بحث در طب روان تنی ، به شمار آورد و نتیجه گرفت كه چنانچه احساس امنیت روانی در بیماران آسمی ایجاد گردد و چنانچه مكررا در معرض تلقین های سازنده روانی ، قرار گیرند ، قدم بزرگی در تسكین بیماری آنها برداشته شده است .

در شماره های گذشته این مجموعه مقالات به تاثیر نماز بر عفونت های تنفسی اشاره نمودیم و بدین نكته رسیدیم كه “ عفونت ” ها ( كه خود یكی از عوامل بر انگیزنده آسم می باشند بوسیله شستشوی مجرای تنفس در وضو تا حدی قابل كنترل هستند . این نكته را می توان در مورد سایر عوامل حساسیت زا ، مثل گرد و خاك و گرده گیاهان ( یعنی دومین عامل بر انگیزنده آسم ) نیز به نحوی صادق دانست . اما آنچه كه در مورد تاثیر نماز بر آسم ، غیر قابل انكار است ، تاثیر تنش زائی نماز و احساس امنیت روانی عمیقی است كه بر اثر آن حاصل می شود و بی شك اثر التیام بخش بزرگی بر بروز سومین گروه از عوامل برانگیزنده آسم ، یعنی عوامل روانی می گذارد .

به خصوص كه تلقین های سازنده و زندگی بخش توأم با نماز (54) ، قابل مقایسه با آن گروه تلقین های روانی است كه گهگاه باعث تسكین آسم یا پیشگیری از بروز حملات آن می شوند .

ضمنا دیدگاه ویژه نمازگزار به زندگی در دنیا و ثبات شخصیت او ( كه در شماره های آینده پیرامون آن بحث خواهیم كرد ) باعث می شود كه نمازگزار در مقابل افت و خیزهای غیر منتظره زندگی ، نه چندان شاد و نه چندان غمگین شود ، و در نتیجه به حذف آن گروه از تغییرات هیجانی كه مسبب تشدید آسم هستند ، از زندگی خود بپردازد .

نكته بیست و ششم: تاثیر نماز بر اختلال شخصیت پارانوئید (55)

یا أیها الذین آمنوا اجتنبوا كثیرا من الظن ان بعض الظن اثم

سوره مباركه حجرات ـ آیه 12

شاید بد نباشد “ شخصیت پارانوئید “ را به “ شخصیت ظنین ” ترجمه نمائیم . چرا كه مبتلایان به این اختلال ، دچار سوء ظن عمیق و عدم اعتماد نسبت به بسیاری از اطرافیان خودمی باشند . این اختلال كه به طور شایعی در مردان بیش از زنها دیده می شود معمولا در اوایل جوانی آغاز می گردد و در جامعه ما با عناوین مختلفی مثل بدبین ، متعصب یا دل سیاه ! و .. شناخته می شود.

مبتلایان به این عارضه كارهای اطرافیانشان را برای خود به شدت تحقیر كننده یا تهدید آمیز می دانند و پیوسته نگران نوعی آسیب دیدن یا سوء استفاده از جانب دیگران هستند . این افراد با این كه به كرات ، وفاداری و قابل اعتماد بودن دوستان و خویشاوندان خود را مورد ارزیابی و پرسش قرار می دهند ، اما با این وجود باز هم به دوستی و همراهی آنان شك دارند.

مسئله شایع در مورد مبتلایان به این بیماری ، شك و سوء ظن دائمی و بدون دلیلی است كه در مورد وفاداری همسران خود به خرج می دهند و پیوسته در جستجوی شواهدی از خیانت همسران خود بر می آیند . بدین ترتیب رفتار آنها پیوسته در اطرافیانشان ترس و تعارض ایجاد می كند و به طور كلی این بیماران در زمینه كار و زندگی با دیگران دچار مشكلات همیشگی هستند و مسائل شغلی و زناشوئی فراوانی برایشان ایجاد می شود . چرا كه آنها در بسیاری از مسائل ساده و خوش خیم زندگی ، نشانه هایی از تحقیر یا اهانت می یابند . مثلا “ تصور می كنند كه فلان همسایه به قصد آزارشان ظرف زباله را دم در گذاشته است !؟! در مورد درمان این بیماری دانش پزشكی چندان توفیقی نداشته است و چه بسا كه این بیماری در تمام طول عمر فرد برطرف نشود ، اما آیین اسلام كثیر الظن بودن را نوعی گناه به حساب می آورد و در واقع مهر تایید بر بیمار بودن این افراد می زند . پس می توان انتظار داشت هر دستور اسلامی از جمله نماز ، كه گناه را از انسان دور می كند ، در زدودن بیماری گناه آل ود نیز موثر واقع شود . (56)

همانطور كه اشاره كردیم شروع این اختلال در آغاز جوانی می باشد ، یعنی زمانیكه چند سالی از وجوب فریضه نماز گذشته است و انسان نمازگزار سالهاست كه در نماز خود “ الحمدلله رب العالمین ” گفته است و خدای را به بزرگی و احاطه كامل بر جهان و جهانیان ستوده است و بدین ترتیب این باور را در وجود خویش ملكه ساخته است كه “” جهان را صاحبی است خدا نام ، كه برگی بی اذن و اجازت او بر زمین نمی افتد “ و با زمزمه مدام ” ایاك نعبد و ایاك نستعین ” بدین باور قلبی رسیده است كه همه كار خود ، همه زندگی خود و همه هستی خودش را فقط به خدایی اینچنین قدرتمند بسپرد و از هیچ اتفاق ناگواری ، نگران نباشد و نیندیشد .

تكرار این باور عمیق ایمانی ، بارها و بارها در طی شبانه روز ، نمازگزار را بدانجا می رساند ، كه حتی اگر در اطرافیان خود رفتاری را تهدیدكننده یا تحقیر آمیز بیابد و یا به ظنی در رابطه با همسر یا بستگان خود برسد ، با تكیه بر همان نماز و ایمان ، از سوء ظن گناه آلود بپرهیزد و حساب را با پروردگار منتقم و حضرت كرام الكاتبین اندازد .

به قول حافظ شیرازی گوی شیراز :

كار خود گر به خدا بازگذاری حافظ ای
بسا عیش كه با بخت خدا داده كنی

هر چند كه به نظر می رسد در بعد پیشگیری ، با توجه به آن كه سن شیوع و شروع این اختلال در آغاز جوانی و سالها پس از وجوب نماز است ، بروز این اختلال در نمازگزاران بسی غیر قابل معمول تر از افراد تارك الصلوه باشد .

نكته بیست و هفتم: تاثیر نماز بر اختلال شخصیت اسكیزوئید (57)

برخی روانپزشكان ایرانی “ شخصیت منزوی ” را بعنوان بهترین ترجمه ، به جای “ شخصیت ” اسكیزوئید پیشنهاد كرده اند . چرا كه مبتلایان به این اختلال ، عمری را در كناره گیری از اجتماع گذرانده اند و در نظر دیگران آدم هائی مردم گریز ، منزوی و تنها هستند . مطالعات آماری در ایالات متحده آمریكا ، احتمال این كه از هر 100 آمریكایی حدود 7 نفر مبتلا به این اختلال باشند را مطرح كرده است كه دلالت بر شیوع بالای آن دارد .

مبتلایان به این حالت اكثرا مشاغل انفرادی كه حداقل تماس با دیگران را ایجاب می كند ، انتخاب می كنند و حتی برخی كارشبانه را به كار روزانه ترجیح می دهند تا مجبور به مدارا با افراد بیشتری نباشند .

این افراد آرام ، مردم گریز ، درون گرا و غیر اجتماعی هستند و ضمن كناره گیری و عدم دخالت در امور روزمره به دیگران چنان اهمیتی نمی دهند وشاید اگر مختصر ذوق ادبی هم داشته باشند ، با برداشتی سطحی از این بیت مشهور عارفانه ، پیوسته زمزمه می كنند :

دلا خوكن به تنهایی كه از تن ها بلا خیزد
سعادت آن كسی دارد كه از تن ها بپرهیزد

همین وضعیت آنهاست كه باعث می شود غیر از بستگان درجه یك ، دوستان نزدیك یا محرم خاصی نداشته باشند و علاوه بر آن هیچ میلی نیز برای ایجاد روابط نزدیك با دیگران در خود احساس نكنند .

روشهای مورد استفاده در روانپزشكی امروز برای درمان این عارضه اعم از روان درمانی ، گروه درمانی و یا حتی دارو درمانی ، به خصوص در شرایط و امكانات كشور ما چندان عملی و مورد استفاده و كاربرد نمی باشند .

اما چنانچه در پیشگیری و یا درمان این اختلال شایع شخصیت ، روش عملی بی نظیری را جویا باشیم ، كلمه درخشان “ نماز ” باز هم راهگشا خواهد بود .

توصیه مؤكد اسلام مبنی بر اقامه نمازهای واجب یومیه به جماعت و علاوه بر آن بانگ روح افزای نماز جمعه در فراخواندن به یك اجتماع شكوهمند و پر شور هفتگی بعنوان سمبل بزرگی از اصالت “ اجتماعی بودن ” و ترك رهبانیت در همه تعالیم اسلامی مطرحند و گویی همه این قبیل تعالیم ، خود به خود نمازگزار را از گوشه نشینی و تنهایی ، به بطن اجتماع می كشاند .

بعلاوه نكته مهم دیگری كه در آموزشهای متعالی نماز در زدودن روحیه انزوا و مردم گریزی در انسان ، خودنمایی می كند ، این مطلب است كه ضمایر سوره مباركه “ حمد ” بعنوان ‚ ام الكتاب ” و هسته اصلی نماز و تعالیم اسلامی ، همگی به صورت جمع ادا می شوند : ( .. ایاك نعبد و ایاك نستعین ، اهدنا صراط المستقیم )

به قول استاد ارجمند و دوست بزرگوارم ، جناب آقای “ دكتر حسن توانایان فرد ” در كتاب ارزشمند “ بهره وری در آموزشهای نماز ” : “ این كه نعبد می گوئیم و نه اعبد و این كه نستعین می گوئیم و نه استعین ” ، به عبارت دیگر این كه ‚ می پرستیم ” می گوئیم و نه می پرستم و “ كمك می جوئیم ” می گوییم و نه كمك می جویم ، یعنی ضمیر جمع به كار رفته و نه ضمیر متكلم وحده ، به این دلیل است كه به ما بیاموزد ، در اسلام ، جمع مقدم بر فرد است .. ” (58)

این مطلب ، یعنی وجود ضمایر جمع و تكرار ” ما بودن ” و نه ” من بودن ” در جای جای نماز عمومیت دارد و در اساسی ترین اذكار نماز به چشم می خورد . مثلا در سلام دوم نماز می گوئیم : ( السلام علینا و علی عباد الله الصالحین ) و یا حتی در معروفترین دعاهای مستحب در قنوت ، دعا می كنیم : ( ربننا آتنا فی الدنیا حسنه و فی الاخره حسنه و قنا عذاب النار )

به این ترتیب ، نماز نه تنها از ابتلا به اختلال اسكیزوئید پیشگیری می كند ، بلكه توانایی دارد كه مبتلایان به این عارضه را برای همیشه از كنج عزلت ، به قلب جامعه بكشاند .

نكته بیست و هشتم:تاثیر نماز بر اختلال شخصیت نارسیتیك (59)

حضرت علی (ع) : نماز ، داروی تكبر است .

نارسیس ( نرگس ) نام پسر جوان افسانه ای است ، كه در دوران كهن ، تصویر خود را در آب زلالی دید و یك دل نه صد دل ، عاشق خود شد !؟! و این داستان عجیب ، وجه تسمیه ای برای معرفی نوعی اختلال شخصیت موسوم به اختلال شخصیت خود شیفته narcissistic personality disorder) ( گردید .

افراد مبتلا به این اختلال ، با احساس عمیق اهمیت شخصی ، احساسات خود بزرگی بینی و به نوعی ، اعتقاد به بی نظیر بودن خودشان مشخص هستند ! این اختلال عمیق شخصیت كه در اوایل بزرگسالی به ظهور می رسد ، روی افكار ، اعمال و رفتار شخص به شدت تاثیر می گذارد بدین نحو كه آنان خود را آدم های خاصی می پندارند و انتظار دارند كه به طور خاصی ، با آنان مدارا شود ، اینان هرگز تحمل انتقاد را ندارند و چنانچه كسی از آنان انتقادی بكند ، دچار خشم می گردند یا ممكن است چنان به رفتار خود اطمینان داشته باشند كه شخص انتقاد كننده را جز ابلهی به شمار نیاورند و نسبت به انتقاد او ، كاملا بی تفاوت باشند .

خودشیفته ها ، چنانچه مختصر استعداد ، یا اندك موفقیتی در زمینه ای داشته باشند در آن مورد به شدت مبالغه می كنند و انتظار دارند ، بدون هیچ دلیلی با آنها ، به صورت فردی بی نظیر . مخصوص و استثنایی رفتار شود !

این بیماران برای رسیدن به اهداف خود ، به راحتی از دیگران سوء استفاده می كنند و در اشتغال ذهنی دائم ، با مفاهیمی چون : موفقیت ، قدرت ، استعداد درخشندگی ، زیبائی و ایده آلیسم به سر می برند و پیوسته در پی شكار اظهارات محبت آمیز و تعریف و تمجید دیگران می باشند .

نمونه مبتلایان به این اختلال را ، در جامعه ما نیز بسیار می توان یافت ، مثلا كسانی كه تصور می كنند ضرورتی ندارد آنها هم در صفی كه دیگران منتظر ایستاده اند ، انتظار بكشند !

این تافته های جدا بافته ، كه من خود بر همه چیز و بر همه كس ترجیح می دهند ، با عناوینی چون : از خود متشكر ، خودخواه ، مغرور ، از خود راضی و .. در جامعه ایرانی شناخته می شوند و بوسیله اینن صفت بد خود ، ناراحتی های متعددی را برای خود و اطرافیانشان ایجاد می كند .

به اعتقاد بسیاری از روانپزشكان درمان اختلال شخصیت خود شیفته بی نهایت مشكل است ، چون برای پیشرفت درمان خود این افراد باید دست از خودشیفتگی بردارند كه این كار راحتی نیست و در واقع هنوز ساخت داروی شیمیایی كه بر عدم تعادل ناقل های عصبی مربوط به خودخواهی انسان غلبه كند هم ، ممكن نشده است .

اما پزشكان معنوی بشر ، از قرنها پیش ، راه حل های بی نظیر و درخشانی ، برای مقابله با خودخواهی و تكبر او ، پیشنهاد كرده اند كه بنابرفرمایش حضرت علی (ع) در صدر این راه حلها نماز جای دارد .

در شماره گذشته گفتیم كه در سرتاسر اذكار نمازهای یومیه ، ضمایر متكلم مع الغیر ( جمع ) به جای ضمایر متكلم وحده ( مفرد ) بكار رفته است . بدین معنی كه پیوسته ما بودن و نه من بودن در آموزش های نماز ، تكرار و تلقین می گردد و این موضوع در رفع بسیاری از اختلالات پیچیده شخصیت ، از جمله اختلال شخصیت اسكیزوئید ( منزوی ) ، اختلال شخصیت ضد اجتماعی ، اختلال شخصیت اسكیزوتایپی ( اسرار آمیز ) ، اختلال شخصیت خودشیفته و .. نقش مهم و اساسی دارد . چرا كه در همه این اختلالات كه ما به شرح مختصر برخی پرداخته این ، اصالت یافتن و تفوق من نسبت به ما زیر بنای اختلال به حساب می آید .

در حالیكه در جریان نماز این ماست كه اهمیت می یابد و من بودن انسان ( به عنوان مثال خودخواهی و تكبر او ) به فراموشی سپرده می شود .

اما جالب اینجاست كه اشاره كنیم كه در اذكار نماز تنها یك جاست كه سخن از من به میان می آید و آن زمانی است كه بنده ناتوان در نهایت ذلت در مقابل پروردگار خود ، كرنش می كند ( ركوع ) پس آن گاه خود را در مقابل آفریننده خویش به خاك می اندازد و به سجده می رود و نغمه سر می دهد : سبحان ربی الاعلی و بحمده و سجده در روایات بالاترین مرتبه قرب نمازگزار ، به پروردگار معرفی شده است . (60)

و شاید سخن گفتن از من در لحظاتی سرشار از خشوع و هنگام افتادن به خاك و فلسفه آن كه سجود نزدیكترین لحظه بنده به خدا معرفی شده است . این نكته باشد كه من را باید از میان برداشت و به خاك سپرد تا به او نزدیك شد . به قول ملامحسن فیض كاشانی (ره) :

تا من بودی ، منت نمی دانستم
چون من شدم از میان ، تو را دانستم


منبع : سایت مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن